İş sözleşmesinin sona erdiği gün, işçi ve işveren için yalnızca bir "veda" değil; haklar, borçlar ve olası davaların da başladığı bir andır. Fesih sırasında hangi belgelerin düzenlendiği, imzalandığı ve saklandığı, ileride yaşanabilecek kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, işe iade ve ücret alacağı davalarında çoğu zaman belirleyici olur. Bu yazıda iş sözleşmesinin feshinde işçinin ve işverenin dikkat etmesi gereken evrakları, imzalamadan önce kontrol edilmesi gereken noktaları ve sonraki adımları kontrol listesi niteliğinde özetliyoruz.
1. Yazılı fesih bildirimi
İş güvencesi kapsamındaki işçiler için işveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır (4857 s. K. m. 19). Diğer işçiler bakımından da feshin yazılı yapılması, tarihin ve içeriğin ispatı açısından büyük önem taşır. Fesih bildirimi, bildirim sürelerinin başlangıcını ve işe iade davası için bir aylık sürenin başlangıcı olan tebliğ tarihini belirler. Bu nedenle:
- Bildirimin noter, iadeli taahhütlü posta, KEP veya imza karşılığı elden teslim gibi ispatlanabilir bir yolla yapılması önerilir.
- İşçi, fesih bildirimini imzalamaktan kaçınabilir; "tebellüğ etmedi" şerhi konulması durumunda tebliğ tarihi tartışılabilir. Bu nedenle bildirimin tarihli bir kopyasının saklanması yerinde olur.
- Bildirimde fesih tarihi, bildirim süresi, sebep ve ödenecek hakların neler olduğu yazılı olmalıdır.
Davranış veya verimle ilgili fesihlerde, bildirimden önce işçinin savunmasının alınması gerekir (m. 19/2); savunma talebi yazısı ve işçinin savunması da önemli evraklardır. Geçerli nedenler için işveren yönünden feshin geçerli nedenleri yazısına bakabilirsiniz.
2. İstifa dilekçesi veya işçinin haklı fesih bildirimi
İşçi iş sözleşmesini kendisi sonlandırıyorsa, bunu yazılı olarak ve tarihle bildirmelidir. İstifa hâlinde kural olarak kıdem tazminatı doğmaz; ancak haklı nedenle fesih (örneğin ücretin ödenmemesi, sigortasız çalıştırma gibi) durumunda işçinin fesih nedenini yazılı ve ayrıntılı olarak bildirmesi, ileride kıdem tazminatı talebi bakımından önemlidir. Fesih hakkı için öğrenmeden itibaren altı iş günü ve her hâlde bir yıllık sürelere (m. 26) dikkat edilmelidir. Ayrıntı: haksız fesih ve haklı nedenle fesih. "Boş" ya da içeriği sonradan doldurulabilecek istifa kâğıdı imzalamaktan kaçınılmalı, imzalanan her belgenin kopyası alınmalıdır.
3. Çalışma belgesi
İş Kanunu m. 28 uyarınca, işten ayrılan işçiye işveren tarafından işinin çeşidini ve süresini gösteren bir belge verilir. Belgenin vaktinde verilmemesinden veya belgede doğru olmayan bilgiler bulunmasından zarar gören işçi (veya işçiyi işine alan yeni işveren) eski işverenden tazminat isteyebilir. Bu belge, yeni iş başvurularında ve çalışma geçmişinin ispatında kullanılır.
4. Ücret bordroları ve hesap pusulası
İşveren, işçiye ödediği ücretin hesabını gösteren pusulayı vermek zorundadır (m. 37). Fesih sırasında son ay bordrosu, ödenen/ödenecek tüm alacak kalemlerini içeren bir hesap dökümü talep edilebilir. İşçinin, imzaladığı bordroları ve banka dekontlarını saklaması; ücret farkı, fazla mesai ve izin ücreti alacaklarının ispatı açısından yararlıdır. Ücret konusunda ücret alacağı davası yazısına bakabilirsiniz.
5. Yıllık izin kayıtları
İşveren, işçilerin yıllık ücretli izinlerini gösterir izin kayıt belgesi tutmak zorundadır (m. 56). Kullanılmayan izinlerin ücreti, iş sözleşmesinin sona ermesiyle ödenir (m. 59). Fesih sırasında kaç gün izin kullanıldığı, kaç günün kaldığı belge üzerinden netleştirilmelidir. Bkz. yıllık izin ücreti alacağı.
6. Kıdem ve ihbar tazminatı hesapları
Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı hesapları (çalışma süresi, brüt ücret, yan haklar, kıdem tavanı ve kesintiler) yazılı olarak talep edilmelidir. Hesabın dayandığı ücret ve çalışma süresi doğru mu, kontrol edilmelidir. Kıdem tazminatı için güncel tavan tutarı her dönem Hazine ve Maliye Bakanlığı / Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından duyurulur; ayrıntılar için kıdem tazminatı nasıl hesaplanır ve ihbar tazminatı yazılarına bakınız.
7. SGK işten ayrılış bildirimi ve hizmet dökümü
İşveren, işçinin işten ayrılışını SGK'ya yasal süre içinde bildirmek zorundadır. Bildirimde çıkış tarihinin ve işten ayrılış nedeni (çıkış kodu) bilgisinin doğru girilmesi, özellikle işsizlik ödeneği bakımından önemlidir. İşçi, e-Devlet üzerinden SGK tescil ve hizmet dökümünü alarak çıkış tarihini ve nedenini kontrol etmelidir. Bildirim hatalıysa işverenden düzeltme istenmelidir. Kayıt dışı veya eksik bildirilen çalışma için hizmet tespiti davası yazısına bakılabilir.
8. İbraname: İmzalamadan önce dikkat
İşçiler fesih sırasında alacaklarının ödendiğini belirten ibraname imzalamaya yönlendirilebilir. Türk Borçlar Kanunu m. 420'ye göre işçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin geçerli olması için:
- Yazılı olması,
- İbra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması,
- İbra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi,
- Ödemenin hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılması gerekir.
Bu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri veya ibranameler kesin olarak hükümsüzdür; hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermeyen belgeler ise içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Yine de pratikte "tüm haklarımı aldım, başka alacağım yok" ifadesi içeren belgeleri incelemeden imzalamamak ve bir kopyasını almak gerekir. İş sözleşmesi sona ererken yapılan arabuluculuk anlaşmaları ise ayrı kurallara tabidir; bkz. zorunlu arabuluculuk.
9. Zimmet ve teslim belgeleri
Telefon, bilgisayar, anahtar, araç, üniforma, kimlik kartı gibi işe ait malzemelerin teslim tutanağı hazırlanmalı, iki tarafça imzalanmalıdır. Bu belge, ileride zimmet veya hasar iddialarına karşı önemli bir delildir. Aynı şekilde işçinin kişisel eşyalarının iadesi de not edilmelidir.
10. İş arama izni
İşveren tarafından yapılan fesihte, bildirim süresi içinde işçiye iş arama izni verilmesi zorunludur: günde en az iki saat ve ücret kesintisi yapılmadan (m. 27). İzin kullandırılmamışsa veya eksik kullandırılmışsa o süreye ilişkin ücret ödenir. Bu iznin kullanıldığına dair kayıt veya yazışmaların saklanması yararlıdır.
11. İşsizlik ödeneği başvurusu
İşverenin feshi sonucu işini kaybeden işçi, işsizlik ödeneği bakımından şartları taşıyorsa fesihten sonra 30 gün içinde İŞKUR'a başvurmalıdır. Genel şartlar arasında son üç yıl içinde en az 600 gün prim ödenmiş olması ve son 120 gün hizmet akdine tabi çalışılmış olması bulunur; ödenek süresi prim gün sayısına göre 180, 240 veya 300 gündür. Bu şartlar ve çıkış kodu ile ilgili ayrıntılar İŞKUR'un güncel duyurularından kontrol edilmelidir.
İşveren için kısa kontrol listesi
- Fesih sebebini ve belgelerini (tutanak, savunma, performans verileri) toplayın.
- Yazılı ve gerekçeli fesih bildirimini ispatlanabilir yolla tebliğ edin.
- Bildirim süresi ve iş arama izni haklarını yerine getirin.
- Bordro, izin kayıtları ve tazminat hesaplarını hazırlayın, ödemeleri banka aracılığıyla yapın.
- Çalışma belgesini düzenleyin, SGK çıkış bildirimini doğru kodla yapın.
- Özlük dosyasını (m. 75) güncel tutun ve saklayın.
Sıkça sorulan sorular
İşten çıkarılırken imzalamam gereken belge var mı?
Kanun, işçiye imza zorunluluğu getirmez. Bir belgeyi imzalamadan önce içeriğinin okunması, kopyasının alınması ve gerekirse hukuki destek alınması yerinde olur.
Çalışma belgesini vermezlerse ne yapabilirim?
Belgenin vaktinde verilmemesinden zarar görürseniz işverenden tazminat talep edebilirsiniz (m. 28). Öncelikle yazılı talep ve ihtar yapılması ispat açısından yararlıdır.
İbraname imzaladım, haklarımdan vazgeçmiş sayılır mıyım?
İbranamenin TBK m. 420'deki şartlara uygun olup olmadığına göre geçerli veya hükümsüz olabilir. Tek tek incelenmelidir.
İlgili konular: işe iade davası, İş Hukuku sayfamız.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.