İş sözleşmesinin feshi, hukuken "süreli (bildirimli) fesih" ve "derhal (haklı nedenle) fesih" olmak üzere iki ana başlık altında incelenir. Haklı nedenle fesih, bildirim süresini beklemeden sözleşmenin sona erdirilmesini sağlar; ancak her ayrılma haklı fesih sayılmaz. Fesihten sonra hangi alacakların doğacağı, feshin haklı ya da haksız olmasına göre değişir. Bu yazıda 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24, 25 ve 26. maddeleri çerçevesinde haklı nedenle fesih hâllerini, süreleri ve sonuçları özetliyoruz.
İşçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı (m. 24)
İşçi, süresi belirli olsun veya olmasın iş sözleşmesini aşağıdaki hâllerde bildirim süresini beklemeden feshedebilir:
Sağlık sebepleri
- İşin yapılmasının, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması,
- İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan görüştüğü işveren veya başka bir işçinin bulaşıcı ya da işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa yakalanması.
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışlar
- İşverenin sözleşme yapılırken esaslı noktalar hakkında işçiyi yanıltması,
- İşverenin işçinin veya ailesinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışlarda bulunması ya da cinsel tacizi,
- İşverenin işçiye veya ailesine sataşması, gözdağı vermesi, kanuna aykırı davranışa teşvik etmesi veya şeref ve haysiyet kırıcı asılsız isnatlarda bulunması,
- İşçinin işyerinde diğer işçi veya üçüncü kişilerce cinsel tacize uğraması ve durumu bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması,
- İşçinin ücretinin kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun hesap edilmemesi ya da ödenmemesi,
- Parça başı veya iş tutarı üzerinden ücret kararlaştırılan hâllerde işçiye az iş verilmesi ve farkın ödenmemesi.
Zorlayıcı sebepler
İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması.
Mobbing (psikolojik taciz) iddialarında da çoğu kez m. 24/II kapsamındaki söz ve davranışlar ile işverenin işçiyi koruma borcunun ihlali birlikte tartışılır; ayrıntı için mobbing davası yazısına bakılabilir. Ücret ödenmemesine ilişkin haklı fesih için ücret alacağı davası yazısı faydalı olabilir.
İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı (m. 25)
İşveren de belirli ya da belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden şu hâllerde feshedebilir:
- Sağlık sebepleri: İşçinin kendi kastından veya derli toplu olmayan yaşayışından kaynaklanan hastalık nedeniyle devamsızlığın ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş gününden fazla sürmesi; tedavi edilemez hastalığın sağlık kurulunca saptanması; hastalık, kaza, doğum gibi hâllerde bildirim sürelerini altı hafta aşan devamsızlık.
- Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık: İşçinin işvereni yanıltması, işverenin veya ailesinin şeref ve namusuna dokunacak davranışları, cinsel taciz, sataşma, sarhoş veya uyuşturucu etkisinde işyerine gelme, güveni kötüye kullanma, hırsızlık, meslek sırrını açıklama, işyerinde yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve ertelenmeyen bir suç işleme, izinsiz veya haklı sebepsiz devamsızlık (ardı ardına iki iş günü, bir ayda iki kez tatil sonrası iş günü veya bir ayda üç iş günü), görevleri hatırlatılmasına rağmen yapmamakta ısrar, iş güvenliğini tehlikeye düşürme veya makine ve malzemeyi otuz günlük ücretle ödenemeyecek ölçüde hasara uğratma.
- Zorlayıcı sebepler: İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı sebepler.
- Gözaltı ve tutuklama: Gözaltı veya tutuklama nedeniyle devamsızlığın bildirim süresini aşması.
İşverenin geçerli neden gerektiren olağan fesihleri için işveren yönünden feshin geçerli nedenleri yazısına bakılabilir.
Haklı nedenle fesih hakkı hangi sürede kullanılmalı?
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılığa dayanan haklı fesih yetkisi, fiilin öğrenildiği günden başlayarak altı iş günü içinde ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (m. 26). Altı iş günü geçtikten sonra yapılan fesih, o olaya dayanılarak haklı fesih sayılmayabilir. Ücretin ödenmemesi gibi devam eden durumlarda sürenin nasıl işleyeceği ayrıca değerlendirilir. İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık süre uygulanmaz. Haklı fesih bildirimini yazılı yapmak ve gerekçeyi açıkça belirtmek ispat bakımından önemlidir.
Haklı fesihte hangi alacaklar doğar?
İşçi haklı nedenle feshederse
Kıdem tazminatı şartları (en az bir yıl hizmet) gerçekleşmişse kıdem tazminatı isteyebilir. İşçi bildirim süresine uymadığı için ihbar tazminatı ödemekle yükümlü olmaz. Ayrıca ödenmemiş ücret, fazla çalışma ve kullanılmayan yıllık izin ücreti gibi alacakları saklıdır. Mobbing veya kişilik haklarının ihlali söz konusuysa manevi tazminat ayrıca gündeme gelebilir. Bu konularda kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı yazılarımıza bakabilirsiniz.
İşveren haklı nedenle (25/II) feshederse
İşçi kıdem ve ihbar tazminatı alamaz; yalnızca çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır. Sağlık sebepleri (25/I), zorlayıcı sebepler (25/III) ve gözaltı (25/IV) nedeniyle yapılan fesihlerde ise ihbar tazminatı doğmamakla birlikte kıdem tazminatı şartları gerçekleşmişse kıdem tazminatı gündeme gelir. İşçi, feshin 25. maddedeki hâllere uygun olmadığını iddia ederek yargı yoluna başvurabilir (m. 25 son).
Haksız fesih ve sonuçları
Haklı nedene dayanmayan veya geçerli neden gösterilmeden yapılan fesih "haksız fesih" olarak adlandırılır. Sonuçları işyerinin ve işçinin durumuna göre değişir:
- 30 ve üzeri işçi çalıştıran işyerinde en az 6 ay kıdemi olan işçi için işe iade davası yolu açıktır.
- İşe iade hükümlerinin kapsamı dışında kalan işçiler bakımından, bildirim süresine uyulmaması hâlinde ihbar tazminatı; fesih hakkının kötüye kullanılması hâlinde ise bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat gündeme gelebilir (m. 17).
- Belirli süreli sözleşmenin haklı neden olmaksızın sona erdirilmesi hâlinde, TBK m. 438 uyarınca sözleşmenin kalan süresi için kazanılabilecek miktar tazminat olarak istenebilir.
İşçi haklı neden olmaksızın işi bırakırsa işveren, ihbar tazminatı ve TBK m. 439 çerçevesinde tazminat talep edebilir.
Adana'da süreç ve dava
Haklı fesih yapan işçi, haklı fesih sonrası kıdem tazminatı gibi alacaklar için önce arabulucuya başvurmak zorundadır. İşin Adana'da yapılması veya işverenin Adana'da bulunması hâlinde başvuru Adana'daki arabuluculuk bürosuna, sonrasında dava Adana iş mahkemesine yöneltilir. Ayrıntı için iş davalarında zorunlu arabuluculuk yazımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Haklı nedenle fesih yazılı olmak zorunda mı?
İşçinin haklı fesih bildiriminin şekli kanunda zorunlu tutulmamıştır; ancak uyuşmazlık hâlinde fesih tarihini ve nedenini ispatlayabilmek için yazılı bildirim ve tebliğ belgesi çok önemlidir. İşverenin süreli feshinde ise yazılı bildirim ve sebebin açık gösterilmesi zorunludur.
Haklı nedenle işten ayrılırken işverenin ödeme yapmaması durumunda ne yapılabilir?
Alacaklar için arabuluculuk ve sonrasında dava yoluna başvurulabilir. Zamanaşımı süreleri için zamanaşımı ve hak düşürücü süreler yazısına bakılabilir.
İşverenin haklı fesih iddiasına karşı ne yapılır?
Fesih bildirimi ve gerekçesi incelenir; savunma alınıp alınmadığı, olayın tarihi ve altı iş günü süresi kontrol edilir ve gerekirse işe iade veya tazminat yoluna gidilir.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.