Anayasa ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, işçilerin sendikaya üye olma, üye olmama ve sendikal faaliyette bulunma özgürlüğünü güvence altına alır. İşveren, işçinin sendikaya üye olması veya sendikal faaliyetlerde bulunması sebebiyle iş sözleşmesini sona erdiremez, ona farklı işlem yapamaz. Bu güvenceye aykırı davranılması hâlinde işçinin başvurabileceği özel bir tazminat türü olan sendikal tazminat gündeme gelir. Bu yazıda sendikal nedenle fesih ve ayrımcılığın kapsamını, sendikal tazminatın şartlarını, ispat kurallarını ve dava yollarını genel hatlarıyla özetliyoruz.
Sendikal güvence: Neler yasaktır?
6356 sayılı Kanun'un 25. maddesine göre:
- İşçilerin işe alınmaları; belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri, belli bir sendikadaki üyeliği sürdürmeleri veya üyelikten çekilmeleri ya da herhangi bir sendikaya üye olmaları veya olmamaları şartına bağlı tutulamaz (m. 25/1).
- İşveren, bir sendikaya üye olan işçilerle sendika üyesi olmayan işçiler veya ayrı sendikalara üye olan işçiler arasında, çalışma şartları veya çalıştırmaya son verilmesi bakımından herhangi bir ayrım yapamaz. Ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardım konularında toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır (m. 25/2).
- İşçiler, sendikaya üye olmaları veya olmamaları, iş saatleri dışında veya işverenin izni ile iş saatleri içinde işçi kuruluşlarının faaliyetlerine katılmaları veya sendikal faaliyette bulunmalarından dolayı işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz (m. 25/3).
Bu yasaklar yalnızca işten çıkarmayı değil; terfi, ücret, görev, işyeri, çalışma saati gibi çalışma şartlarında yapılan farklı uygulamaları da kapsayabilir. Dolayısıyla sendikaya üye olan bir işçinin görev yerinin değiştirilmesi, ücretinin düşürülmesi veya sosyal haklardan yoksun bırakılması gibi uygulamalar da sendikal ayrımcılık iddiasına konu olabilir.
Sendikal tazminat nedir, ne kadardır?
İşverenin sendikal güvenceye aykırı hareket etmesi hâlinde, işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir (m. 25/4). Bu, kanunda öngörülen alt sınırdır; üst sınır belirtilmemiştir ve miktar mahkemece olayın özelliklerine göre belirlenir. Tazminatın hesabında esas alınan ücretin kapsamı (çıplak ücret mi, yan ödemeler dâhil mi) uygulamada tartışmalı olabilir; bu nedenle somut hesap bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Sendikal tazminat, kıdem ve ihbar tazminatından ayrı ve bağımsız bir tazminat türüdür; işçinin iş kanunları ve diğer kanunlara göre sahip olduğu haklar saklıdır (m. 25/9).
Sendikal nedenle fesih ve işe iade
İş sözleşmesinin sendikal nedenle feshi hâlinde işçi, 4857 sayılı Kanun'un 20 ve 21. maddelerine göre dava açma hakkına sahiptir (m. 25/5). Anayasa Mahkemesi'nin 22/10/2014 tarihli kararıyla bu fıkradaki 4857 m. 18'e yapılan atıf iptal edildiğinden, sendikal nedenle fesihte işe iade davası için 30 işçi ve 6 ay kıdem şartı aranmaz. Mahkeme feshin sendikal nedenle yapıldığını tespit ederse:
- İşçinin başvurusu, işverenin işe başlatması veya başlatmaması şartına bağlı olmaksızın sendikal tazminata karar verilir.
- İşçi işe başlatılmazsa, ayrıca 4857 m. 21/1'deki işe başlatmama tazminatı (4–8 aylık ücret) hüküm altına alınmaz.
- İşçinin işe iade davası açmaması ayrıca sendikal tazminat talebini engellemez (m. 25/5).
İşe iade davasının süreleri (bir ay içinde arabulucuya başvuru, son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava) için işe iade davası yazısına bakabilirsiniz.
İspat yükü
- Fesih hâlinde: İş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiği iddiasıyla açılan davada, feshin nedenini ispat yükü işverene aittir. Feshin işverenin ileri sürdüğü nedene dayanmadığını iddia eden işçi ise, feshin sendikal nedene dayandığını ispatla yükümlüdür (m. 25/6).
- Fesih dışı ayrımcılıkta: İşçi, sendikal ayrımcılık yapıldığını ispat etmekle yükümlüdür; ancak işçi, ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya koyduğunda, işveren davranışının nedenini ispat etmekle yükümlü olur (m. 25/7).
Uygulamada işçi açısından yararlı olabilecek deliller: üyelik kaydı veya yazısı (e-Devlet üyelik bilgisi), üyelik tarihiyle fesih/ayrımcı uygulama tarihi arasındaki yakınlık, benzer durumdaki sendikalı ve sendikasız işçilere yapılan uygulamalar, tanık beyanları, yazışmalar ve toplantı tutanakları, işverenin sendikal faaliyete karşı yaptığı uyarılar.
Sendika yöneticisi ve işyeri sendika temsilcisinin güvencesi
- İşyeri sendika temsilcileri: İşveren, temsilcilerin iş sözleşmelerini haklı bir neden olmadıkça ve nedenini yazılı olarak açık ve kesin şekilde belirtmedikçe feshedemez. Temsilci veya üyesi bulunduğu sendika, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde dava açabilir (m. 24/1). İşveren yazılı rızası olmadıkça temsilcinin işyerini değiştiremez veya işinde esaslı tarzda değişiklik yapamaz (m. 24/4).
- Sendika yöneticileri: Sendikada yönetici olduğu için işyerinden ayrılan işçinin iş sözleşmesi askıda kalır; belirli şartlarda kıdem tazminatı hakkı ve yeniden işe başlama başvurusu hakları vardır (m. 23).
Dava öncesi arabuluculuk
7036 sayılı Kanun m. 3, kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacak ve tazminat talepleri ile işe iade taleplerinde arabuluculuğu dava şartı sayar. Sendikal fesih nedeniyle açılacak işe iade talepleri bu kapsamda değerlendirilebilir; sendikal tazminat talebinin tek başına arabuluculuk kapsamına girip girmediği hususunda ise uygulamada somut olaya göre değerlendirme gerekmektedir. Bu nedenle, hak kaybına uğramamak adına, işe iade talebinde bulunulacaksa fesihten itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması ihtiyatlı bir yoldur. Ayrıntı: zorunlu arabuluculuk.
Sendikal tazminat alacağının zamanaşımı süresinin ne olduğu konusunda ise somut olay bakımından hukuki değerlendirme yapılması gerekir; bu alacak 4857 Ek m. 3'te sayılan beş yıllık zamanaşımı listesinde yer almadığından, genel hükümlerin uygulanıp uygulanmayacağı ayrıca incelenmelidir. Süre tartışması riskine karşı alacağın geciktirilmeden talep edilmesi önerilir. Genel bilgi: zamanaşımı ve hak düşürücü süreler.
Sendikaların temsil yetkisi
6356 sayılı Kanun m. 26/2 uyarınca sendikalar, yazılı başvuruları üzerine üyelerinin iş sözleşmesinden ve çalışma ilişkisinden doğan haklarında üyelerini temsilen dava açma ve davayı takip etme yetkisine sahiptir. Bu nedenle sendikal ayrımcılık iddiasında işçi, sendikasıyla da görüşebilir.
Adana'da dava süreci
- Üyelik ve fesih belgelerini toplayın: Üyelik bilgisi, fesih yazısı, tebliğ tarihi.
- Delilleri kayda geçirin: Tanık isimleri, yazışmalar, benzer uygulamalar.
- Arabuluculuk başvurusu: İşe iade talebi varsa fesihten itibaren bir ay içinde; işin yapıldığı yer veya işveren yerleşimi Adana ise Adana arabuluculuk bürosuna.
- Dava: Son tutanak alındıktan sonra Adana iş mahkemesinde dava açılır.
Sıkça sorulan sorular
Sendikal tazminat için kıdem şartı var mı?
Sendikal nedenle feshe karşı dava açılması için 30 işçi ve 6 ay kıdem şartı aranmaz; çünkü ilgili atıf Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir (m. 25/5).
İşe iade ile sendikal tazminat birlikte istenebilir mi?
Sendikal tazminat, işe başlatmaya bağlı değildir; işçi işe başlatılmazsa ayrıca işe başlatmama tazminatı verilmez (m. 25/5).
Sendikaya üye olduğum için maaşıma zam yapılmadı, ne yapabilirim?
Fesih dışı ayrımcılıkta sendikal tazminat talep edilebilir; güçlü emare ortaya konulursa işveren davranış nedenini ispat etmekle yükümlü olur (m. 25/7).
İlgili konular: haksız fesih ve haklı nedenle fesih, İş Hukuku sayfamız.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.