Yeni bir işe başlayan işçi ile işveren, birbirlerini tanımak ve iş ilişkisinin sürdürülebilirliğini görmek amacıyla iş sözleşmesine bir deneme süresi koyabilirler. Deneme süresi, işçi için de işveren için de feshi kolaylaştıran bir dönem olarak bilinse de bu dönemde yapılan fesihlerin hukuki sonuçları, süre sınırları ve işçi hakları konusunda birçok soru gündeme gelir. Bu yazıda, deneme süresinin yasal çerçevesini, deneme süresinde fesihte işçinin hangi haklara sahip olduğunu ve süreç içinde dikkat edilmesi gereken noktaları genel hatlarıyla özetliyoruz.
Deneme süresi nedir, ne kadar olabilir?
4857 sayılı İş Kanunu'nun 15. maddesine göre, taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 433. maddesi de deneme süresinin iki ayı aşmamasını öngörür. Dolayısıyla iş sözleşmesinde "deneme süresi 6 ay" gibi bir hüküm varsa, bu hüküm kanuna aykırı olduğu ölçüde geçerli olmaz; geçerli sayılabilecek azami süre yukarıda belirtilen sınırlarla sınırlıdır.
- Deneme süresi, iş sözleşmesinde açıkça yer almalıdır. Sözleşmede deneme kaydı yoksa işçi deneme süresinde çalışıyor sayılmaz. Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur (m. 8).
- Deneme süresi içinde iş sözleşmesinin feshi hakkında önemli bir ayrım vardır: fesih için bildirim süresi gerekmez.
- Aynı işçiyle aynı iş için ikinci kez deneme süresi konulması uygulamada tartışmalıdır; bu konuda somut olaya özgü değerlendirme yapılması gerekir.
Deneme süresinde fesih: Tazminat var mı?
Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir (m. 15/2). İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır. Bunun anlamı şudur:
- İşçiye ihbar tazminatı ödenmez; çünkü bildirim süresi şartı bu dönemde aranmaz. Genel bilgi için ihbar tazminatı yazısına bakılabilir.
- Kıdem tazminatı için en az bir yıllık çalışma şartı (1475 s. K. m. 14) bulunduğundan, deneme süresinde sona eren sözleşmelerde kıdem tazminatı doğmaz. Bkz. kıdem tazminatı.
- İşçinin fiilen çalıştığı günlere ait ücret ve varsa fazla mesai, hafta tatili, ikramiye gibi diğer hakları ödenmelidir. Kullanılmayan yıllık izin hakkı doğmuş değilse (bir yıl dolmamışsa) izin ücreti söz konusu olmaz.
- İş güvencesi hükümleri (işe iade) bakımından 6 aylık kıdem şartı arandığından, kural olarak deneme süresi içinde yapılan fesihler için işe iade davası söz konusu olmaz. Bununla birlikte, deneme süresi uygun bir şekilde sona ermemişse veya fesih deneme süresi dışında yapılmışsa durum değişir.
Deneme süresi boyunca sigorta girişi yapılmaması veya ücretin ödenmemesi gibi durumlar ise ayrı bir uyuşmazlık konusudur; bu durumda ücret alacağı ve SGK bildirimi yönünden başvuru hakları devam eder.
Deneme süresi bitmeden veya bittikten sonra fesih
Deneme süresi dolduktan sonra yapılan fesihlerde normal fesih kuralları işler: işveren, iş güvencesi şartları varsa (30+ işçi, 6 ay kıdem) geçerli bir neden göstermek zorundadır; ayrıca bildirim süresine uymalıdır (m. 17, 18, 19). Deneme süresinin son günü ile feshin bildirildiği gün arasındaki fark bazen uyuşmazlık konusu olur. Fesih bildiriminin deneme süresi içinde işçiye ulaşıp ulaşmadığı belirleyici olabilir. Bu nedenle fesih bildiriminin tarihi ve nasıl yapıldığı (noter, iadeli taahhütlü posta, imzalı tebliğ) ispat bakımından önemlidir. Deneme süresi bitiminde kıdem tazminatı veya ihbar tazminatı doğmuş olup olmadığı, çalışma süresinin diğer unsurlarına bağlıdır.
Haklı neden gerekmez ama kötüye kullanılamaz
Deneme süresi içinde fesih için haklı sebep aranmaz. Ancak fesih, sendikal nedenle, cinsiyet, ırk, din gibi ayrımcı sebeplerle veya hamilelik gibi korunan hâller nedeniyle yapılmışsa ilgili kanunların özel koruma hükümleri (6356 s. K. m. 25; 4857 s. K. m. 5) gündeme gelebilir. Fesih hakkının kötüye kullanılması yasağı (TMK m. 2) da genel ilke olarak dikkate alınır. Bu tür iddiaların ispatı işçiye düşebilir.
Deneme süresi ve sözleşme türleri
- Belirsiz süreli sözleşmeler: Deneme süresi koyma serbestisi vardır; üst sınır m. 15'e göre değerlendirilir.
- Belirli süreli sözleşmeler: Sözleşme süresi çok kısaysa uzun bir deneme süresi makul sayılmayabilir; bu konuda uygulama olaya göre değişir.
Belirli süreli sözleşmeler için ayrıntıyı belirli süreli iş sözleşmesi yazısında bulabilirsiniz.
İşçi açısından pratik adımlar
- İş sözleşmenizi ve deneme süresi hükmünü kontrol edin. Sözleşmede deneme süresi yazıyor mu, kaç ay?
- Fesih bildirimini saklayın. Tarih, gerekçe ve imza bilgileri önemlidir.
- Ücretinizi ve çalışılan günlerin kaydını isteyin. Bordro, banka dekontu ve puantaj kayıtlarını saklayın.
- SGK kaydınızı kontrol edin. İşe giriş bildirgesi ve çıkış tarihi doğru mu? (e-Devlet üzerinden hizmet dökümü.)
- İşsizlik ödeneği şartlarını değerlendirin. Deneme süresinde işveren feshi hâlinde, İŞKUR şartlarını taşıyorsanız fesihten sonra 30 gün içinde başvuru yapılabilir.
- Ayrımcılık veya mobbing şüphesi varsa belgeleyin. Ayrıntı için mobbing yazısına bakılabilir.
İşveren açısından dikkat edilecek hususlar
İşveren yönünden deneme süresi, yeni işçinin uygunluğunu görme imkânı sunar; ancak deneme süresi iş güvencesinden kaçınma aracı olarak kötüye kullanılmamalıdır. Deneme kaydı yazılı, süresi açık ve işçinin göreve başlamasından önce sözleşmeye eklenmiş olmalıdır. Fesih yazılı ve gerekçeli olarak yapılmalı, işçiye ücret ve diğer haklar zamanında ödenmeli, çıkış bildirimi SGK'ya süresinde yapılmalıdır. Bu konuda iş sözleşmesi feshinde alınması gereken evraklar yazısı bir kontrol listesi niteliğindedir.
Sıkça sorulan sorular
Deneme süresi içinde işe iade davası açılabilir mi?
İşe iade için işyerinde en az 30 işçi çalışması ve işçinin en az 6 ay kıdemi olması gerekir (m. 18). Deneme süresi iki ayı geçmediğinden, kural olarak bu süre içinde yapılan fesihte işe iade söz konusu olmaz. Ancak ayrımcılık ve benzeri özel koruma hâlleri ayrıca değerlendirilir.
Deneme süresinde ihbar tazminatı alabilir miyim?
Hayır; deneme süresi içinde fesih için bildirim süresi aranmaz ve tazminat da ödenmez. Ancak çalıştığınız günlerin ücreti ve diğer hakları ödenmelidir.
Deneme süresi sonunda işten çıkarılırsam ne olur?
Deneme süresi bittikten sonra fesih artık normal fesih sayılır; bildirim süresi, kıdem ve iş güvencesi hükümleri duruma göre uygulanır.
İlgili konular: İş Hukuku sayfamız.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.