Ticari işlerde alacaklı, vadesinde ödenmeyen alacak için faiz talep edebilir. Faizin türü (sözleşmesel faiz, kanuni faiz, temerrüt faizi, avans faizi) ve oranı; sözleşmeye, 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun’a, TBK’ya ve TTK’daki ticari iş karinesine göre belirlenir. Bu yazıda çerçeveyi anlatıyor; güncel oranları ise TCMB’nin resmî duyurularına bırakıyoruz.
Ticari iş ve faiz ilişkisi
TTK’ya göre ticari işlerde faiz, kural olarak istenebilir; aksine sözleşme yoksa bile ticari iş karinesi faiz talebini kolaylaştırır. Faizin işlemeye başladığı an, borcun muaccel olduğu veya temerrüdün gerçekleştiği tarihle bağlıdır. Sözleşmede faiz oranı kararlaştırılmışsa öncelik bu kayıttır; kararlaştırılmamışsa kanuni rejim devreye girer. Aşırı faiz kararlaştırmaları TBK’daki gabin, genel işlem şartları ve tüketici hükümleri yönünden ayrıca denetlenebilir; salt tacirler arası ilişkide de dürüstlük denetimi gündeme gelebilir.
3095 sayılı Kanun’un sistemi
3095 sayılı Kanun, kanuni faiz ile temerrüt faizini düzenler. Ticari işlerde temerrüt faizi bakımından, sözleşmede aksine hüküm yoksa, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı ölçü alınabilir. Bu oran dönemsel olarak değişir; bu nedenle makalede sabit bir yüzde yazılmamış, TCMB’nin “Reeskont ve Avans Faiz Oranları” duyurusuna bakılması önerilmiştir. Yılın içinde oran değişirse, hangi dönem için hangi oranın uygulanacağı hesap raporunda açıkça gösterilmelidir.
Avans faizi ile reeskont faizi
Uygulamada “avans faizi” ifadesi, ticari temerrüt faizinin TCMB avans oranına bağlandığı durumu anlatmak için kullanılır. Reeskont oranı ise senet iskontosu ve bazı vergi/matrah hesaplarında ayrıca geçer. İki oran karıştırılmamalıdır. Mahkeme veya icra dosyasında faiz talebi yazılırken “hangi tarihten itibaren, hangi oran, hangi dayanak” üçlüsü net olmalıdır.
Çek, senet ve fatura alacaklarında faiz
Kambiyo senetlerinde senette faiz kaydı varsa bu kayıt; yoksa vade sonrası temerrüt faizi gündeme gelir. Çeklerde ibraz ve karşılıksızlık sonrası faiz hesabı, 5941 ve TTK hükümleriyle birlikte yürütülür. Fatura alacaklarında muacceliyet ve temerrüt, sözleşme ile fatura vadesine göre belirlenir; itiraz edilmeyen faturalarda TTK m. 21 karinesi ispatı etkiler. Cari hesaplarda ise dönem sonu bakiyesi ve ekstre tebliğleri faiz başlangıcını kaydırabilir (cari hesap).
İcra ve dava aşamasında faiz
İcra takibinde talep edilmeyen faiz sonradan genişletilemeyebilir; takip talebinde faiz türü ve başlangıç tarihi yazılmalıdır. Dava aşamasında ıslah ile faiz kalemlerinin düzeltilmesi HMK kurallarına tabidir. Bileşik faiz (faize faiz) ticari işlerde bile kural olarak sınırlıdır; TBK ve TTK’daki istisnalar dışında işlemiş faize faiz yürütülmesi kabul görmez.
Adım adım faiz hesabı için kontrol listesi
- Alacağın ticari iş olup olmadığını tespit edin (TTK m. 3, m. 19).
- Sözleşme/senette faiz kaydı var mı bakın; varsa oranı ve kapitalizasyon şartını okuyun.
- Muacceliyet ve temerrüt tarihini belgelerle sabitleyin (vade, ihtar, fatura, ekstre).
- Güncel TCMB avans/reeskont oranlarını dönem dönem tabloya dökün.
- İcra veya dava dilekçesinde asıl alacak ile faizi ayrı kalemleyin.
- Kısmi ödemelerde mahsup sırasını (önce faiz/masraf/asıl) TBK’ya göre uygulayın.
Sık yapılan hatalar
- Eski yılı oranını tüm döneme uygulamak,
- Temerrüt tarihini ispatlamadan faiz istemek,
- Tüketici işleminde ticari avans faizini aynen uygulamak,
- Takip talebinde faiz yazmayı unutup sonra eklemeye çalışmak,
- Bileşik faizi “piyasa teamülü” diye yürütmek.
Sözleşmesel faiz kaleme alırken
Faiz maddesi yazarken yalnızca yüzde rakamı yetmez. Faizin hangi borca uygulanacağı, muacceliyet tarihi, temerrüt için ihtar gerekip gerekmediği, döviz/TL ayrımı, gecikme zammi ile faiz ilişkisi ve uyuşmazlık hâlinde hangi belgenin esas alınacağı belirtilmelidir. Genel işlem şartı niteliğindeki form sözleşmelerde faiz maddesinin karşı tarafa açıkça bildirilmesi ve ağır şartların ayrıca kabulü tartışılabilir.
Kamu ihaleleri, tașeron zinciri ve avans mahsubu içeren işlerde faiz hesabı, hakediş raporlarıyla bağlanmalıdır. Aksi hâlde bilirkişi raporları arasında büyük sapmalar çıkar. İcra aşamasında ise faiz talebinin takip konusu yapılması, sonra doğacak faizin ayrı takip/dava ile istenmesi gibi teknik ayrımlar dosyayı uzatabilir; baştan planlanmalıdır.
Vergi hukuku bakımından faiz gelir/gider yazımı, KDV ve stopaj boyutları bu yazının dışındadır; fakat tahsilât makbuzlarında faiz/asıl ayrımı muhasebe kayıtlarıyla uyumlu tutulmalıdır.
İspat ve bilirkişi raporlarında sık hatalar
Faiz bilirkişi raporlarında en sık görülen hata, yanlış temerrüt tarihi seçmek ve oran değişimlerini dönemlere bölmemektir. Başka bir hata, işlemiş faize yeniden faiz yürütmektir. Raporun dayandığı TCMB tablosu tarihleriyle birlikte eklenmelidir.
Kısmi ödemede mahsup sırası (önce masraf, sonra faiz, sonra asıl — taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa) bakiyeyi değiştirir. Dekont açıklamaları “asla mahsup” gibi kayıtlar içeriyorsa bunlar ayrıca değerlendirilir.
Yabancı para borçlarında faiz ve kur farkı taleplerinin birbirine karıştırılması ayrı bir uyuşmazlık kaynağıdır; dilekçede kalemler ayrılmalıdır.
İcra takip talebinde faiz yazımı
Takip talebinde “faizle birlikte” gibi genel ibareler yerine; asıl alacak, faiz oranı/dayanağı ve başlangıç tarihi ayrı yazılmalıdır. Islah imkânı sınırlı olduğundan baştan doğru kalemleme, dosyayı hızlandırır. Bonoda yazılı faiz ile ticari temerrüt faizi çakışıyorsa hangisinin uygulanacağı senet ve ilişki birlikte okunarak çözülür.
Alacaklı vekâlet ücreti ve takip masrafları faizden ayrı kalemlerdir; bunlara faiz yürütülüp yürütülemeyeceği İİK ve ilgili tarifelere göre değerlendirilir.
Örnek olay kurgusu (oran yazmadan)
Bir tacir, vadeli mal bedelini ödemez. Sözleşmede faiz yoktur. Alacaklı ihtar çeker, sonra icra takibi başlatır. Bu kurguda önce ticari iş niteliği, sonra temerrüt anı, sonra 3095 kapsamında TCMB avans oranının ilgili dönemleri tespit edilir. Oranlar değişmişse dönemsel kırılım yapılır. Bu yöntem, “tek sabit yüzde” uygulamasından daha isabetlidir ve bilirkişi raporlarıyla uyumludur.
Sıkça sorulan sorular
Sözleşmede faiz yoksa hiç faiz isteyemez miyim?
Ticari işlerde kanuni/temerrüt faizi istenebilir. Oran ve başlangıç, 3095 ve TBK/TTK çerçevesinde belirlenir.
Güncel oran nedir?
Bu metinde sabit yüzde verilmemektedir. TCMB’nin resmî internet sitesindeki reeskont ve avans faiz oranları tablosu esas alınmalıdır.
Döviz borcunda faiz nasıl işler?
Döviz ve dövize endeksli borçlarda faiz rejimi ayrıca değerlendirilir; sözleşme kaydı ve ilgili mevzuat birlikte incelenir.
İhtar şart mı?
Muaccel borçlarda temerrüt için ihtar gerekip gerekmediği borcun niteliğine ve TBK m. 117 vd. kurallarına bağlıdır. Vadeli borçlarda vade yeterli olabilir.
Arabuluculukta faiz konuşulur mu?
Evet. Anlaşma belgesinde faiz oranının, başlangıç tarihinin ve kesilme anının yazılması sonraki icra uyuşmazlıklarını önler. Bakınız: zorunlu arabuluculuk.
İlgili konular: fatura itirazı, cari hesap, çek ve senet tahsili; ayrıca Ticaret Hukuku sayfamız. Faiz hesabı ve takip kalemleri için iletişim sayfamızdan bize yazabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.