Cari hesap, iki tarafın karşılıklı alacak ve borçlarını tek bir hesapta izlediği, dönem sonlarında bakiyenin belirlenerek muaccel kılındığı bir hesap ilişkisidir. Türk Ticaret Kanunu m. 89-101 cari hesabı özel olarak düzenler. Ticari defterler, ekstreler ve faturalar bu ilişkinin ispatında birlikte okunur. Bu yazıda cari hesabın kurulması, bakiyenin kesinleşmesi, defterlerle ispat ve takip yollarını ele alıyoruz.
Cari hesap ilişkisi nasıl kurulur?
Cari hesap sözleşmesi açık yazılı anlaşmayla kurulabileceği gibi, sürekli ticari ilişkide karşılıklı kayıt tutma ve ekstre teatisinden de fiilen doğabilir. Kanunen yazılı şekil şartı aranmasa da ispat kolaylığı için yazılı çerçeve sözleşme önerilir. Sözleşmede hesap dönemi, faiz, teminat, ekstre tebliğ usulü ve uyuşmazlık çözümü yazılmalıdır. Faiz kararlaştırılmamışsa ticari işlerde kanuni faiz rejimine başvurulabilir (ticari faiz).
Hesap dönemi ve bakiyenin kesinleşmesi
TTK, cari hesapta belirli dönemlerde bakiyenin çıkarılmasını öngörür. Bakiye, taraflarca kabul edilirse veya kanundaki kabul karineleri işlerse muaccel hâle gelir. Ekstre gönderilip süresinde itiraz edilmemesi, uygulamada kabul yönünde güçlü dayanak oluşturur. Bu nokta, fatura itirazındaki sekiz günlük kural ile karıştırılmamalıdır; fatura TTK m. 21’e, cari hesap bakiyesi ise cari hesap hükümlerine tabidir. Yine de faturaların ekstreye işlenmesi nedeniyle iki rejim fiilen iç içe geçer (fatura itirazı).
Ticari defterlerin ispat gücü
TTK’da ticari defterlerin ispat gücü, defterlerin usulüne uygun tutulması, onaylanması ve birbirini doğrulaması koşullarına bağlanmıştır. Bir tarafın defterleri diğer tarafın defterleriyle uyumluysa ispat kuvveti artar; uyumsuzlukta bilirkişi incelemesi gerekir. Defterlerin açılış/kapanış onayları, saklama süreleri ve elektronik defter zorunluluğu güncel mevzuata göre kontrol edilmelidir. Düzensiz tutulan defterler, sahibi aleyhine sonuç doğurabilir.
Yalnızca kendi defterine dayanarak alacak ispatı her zaman yeterli olmaz; karşı tarafın defterlerinin celbi, fatura-irsaliye zinciri, banka hareketleri ve yazışmalar tamamlayıcı delildir. Mahkemeler, tek taraflı ekstreyle “otomatik ispat” kabulüne temkinli yaklaşır.
Takip ve dava
Kesinleşmiş cari hesap bakiyesi için genel haciz yoluyla icra takibi yapılabilir. Borçlu itiraz ederse itirazın iptali veya alacak davası gündeme gelir. Ticari nitelikteki para alacağı davalarında TTK m. 5/A arabuluculuk şarttır. Menfi tespit de bakiye tartışmalarında sık açılır. Kısmi ödemeler ve mahsuplar ekstre üzerinde ayrıca işlenmelidir.
Adım adım (alacaklı)
- Sözleşme/teamül ve hesap dönemini belirleyin.
- Fatura, irsaliye, ödeme ve iade kayıtlarını ekstreyle eşleştirin.
- Ekstreyi ispatlı tebliğ edin; itiraz süresini takip edin.
- Defter onaylarını ve e-defter beratlarını hazırlayın.
- Arabuluculuk sonrası icra veya dava yolunu seçin.
- Faiz başlangıcını bakiye kesinleşme tarihine bağlayın.
Gerekli belgeler
- Cari hesap sözleşmesi veya çerçeve anlaşma,
- Dönemsel ekstreler ve tebliğ kanıtları,
- Fatura-irsaliye-ödeme seti,
- Ticari defter onayları / e-defter beratları,
- Banka hesap hareketleri ve mutabakat yazışmaları.
Sık yapılan hatalar
- Ekstre göndermeden yıllarca birikmiş bakiye iddia etmek,
- Fatura itirazı ile cari hesap kabulünü aynı şey sanmak,
- Defterleri düzensiz tutup yalnızca “Excel” ile dava açmak,
- Karşı ödemeleri ekstreye işlememek,
- Arabuluculuk tutanağı olmadan dava açmak.
Delil stratejisinde pratik notlar
Cari hesap davalarında bilirkişiden sık istenen iş, karşılıklı kayıtların satır satır eşleştirilmesidir. Bu eşleştirme için ham veri (CSV/Excel), e-fatura GİB listeleri ve banka MT940/ekstreleri hazırlanmazsa rapor uzar. Tarafların “mutabıkız” yazışması varsa, sonradan tüm bakiyeyi inkâr etmek çelişki yaratır; bu yazışmaların tarihi ve kapsamı dilekçede gösterilmelidir.
Adana’daki ticari dosyalarda da aynı ispat disiplini geçerlidir; yerel teamül, kanuni ispat kurallarının yerine geçmez. Özellikle inşaat, tarım ürünleri ticareti ve toptan gıda gibi sektörlerde irsaliye yoğunluğu yüksektir; irsaliyesiz fatura kalemleri ayrıca açıklanmalıdır.
Faiz, teminat ve sona erme
Cari hesapta faiz, sözleşmeyle dönemsel işleyebilir; bakiyenin kesinleşmesiyle temerrüt faizi ayrıca yürüyebilir. Teminat mektubu, ipotek veya açık hesap limiti, bakiyenin tahsilini kolaylaştırır. Hesabın sona ermesi; süre bitimi, fesih bildirimi veya iflas/konkordato gibi hâllerle gerçekleşebilir. Sona ermede nihai bakiye çıkarılır ve genel hükümlere göre istenebilir.
Takas ve mahsup iddiaları cari hesapta sık görülür. Aynı hukuki ilişkiden doğmayan alacakların ekstreye “tek taraflı mahsup” diye işlenmesi itiraz konusudur. Mahsup iradesinin karşı tarafa bildirilmesi ve şartların TBK’ya uygunluğu denetlenmelidir.
Şirket birleşmesi veya nevi değişikliğinde cari hesap taraf sıfatı devreden şirketten devralan şirkete geçer; ekstrelerin unvan güncellemesi yapılmalıdır.
Bilirkişi incelemesine hazırlık
Bilirkişiye sunulacak veri seti; dönemsel ekstreler, yevmiye/büyük defter dökümü, e-fatura listesi, banka hareketleri ve iade/virman fişleridir. Dosya dağınık olursa rapor gecikir ve maliyet artar. Taraflar önceden “uyuşulan kalem / uyuşulmayan kalem” tablosu çıkarırsa inceleme daraltılabilir.
Yabancı para cari hesaplarında kurun hangi tarihte uygulanacağı sözleşmeyle belirlenmelidir. Belirlenmemişse TBK’nın para borçlarına ilişkin kuralları ve ticari teamül birlikte değerlendirilir.
İcra aşamasında bakiye yanında işleyen faiz ayrı kalemlenmeli; aksi hâlde tahsilât sırası belirsizleşir.
Ekstre tebliğ usulü
Ekstre tebliğinde KEP, iadeli taahhütlü posta veya sözleşmede kararlaştırılan e-posta adresi kullanılabilir. “Muhasebeye WhatsApp’tan attım” iddiası ispatta zayıf kalabilir. Sözleşmede tebliğ adresi güncellenmezse eski adrese yapılan tebliğin sonuçları tartışılır. Bu nedenle adres değişikliklerinin yazılı bildirimi cari hesap disiplininin parçasıdır.
Dönem kapanışlarında stok sayım farkı, fiyat farkı ve iadelerin ekstreye işlenmesi unutulursa sonraki dönem bakiyesi şişer. Kapanış mutabakat tutanağı imzalatmak, uyuşmazlığı erken keser.
İcra ve ihtiyati haciz notu
Cari hesap bakiyesi muaccel olduktan sonra ihtiyati haciz koşulları olayın özelliğine göre tartışılabilir. Teminat ve yaklaşık ispat unsurları HMK/İİK çerçevesinde hazırlanmalıdır. İhtiyati haciz, arabuluculuk sürecini engellemez; esas dava şartı ayrıca tamamlanır.
Sıkça sorulan sorular
Cari hesap sözleşmesi yoksa alacak istenemez mi?
İstenebilir. Fiilî cari hesap ilişkisi ve fatura/ödeme akışıyla ispat mümkündür; fakat yazılı sözleşme ispatı kolaylaştırır.
Ekstreye itiraz etmezsem borç kesinleşir mi?
Kabul karinesi güçlenir; yine de karşı delille tartışma açılabilir. Sessizlik aleyhe değerlendirilir.
Yalnız kendi defterim yeter mi?
Çoğu dosyada yetmez. Karşı defter, fatura zinciri ve banka kayıtları ile desteklenmelidir.
Cari hesapta zamanaşımı ne kadar?
Ticari alacaklarda zamanaşımı, borcun niteliğine göre TBK/TTK hükümleriyle belirlenir; bakiye kesinleşme anı başlangıç için önemlidir. Somut kalemler ayrı ayrı incelenmelidir.
İcra takibinde tüm ekstreyi eklemeli miyim?
Dayanak bakiyeyi ve ana ekstreleri eklemek gerekir; aşırı hacimli ham döküm yerine özet tablo + dayanak seti daha etkilidir.
İlgili konular: fatura itirazı, ticari faiz, itirazın iptali; ayrıca Ticaret Hukuku sayfamız. Cari hesap ve defter ispatı dosyalarında iletişim sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.