Çek, bono (emre muharrer senet) ve poliçe, ticari ilişkilerde ödemeyi güvence altına almak için sık kullanılan kıymetli evrak türleridir. Alacak vadesinde ödenmediğinde hamil, senedin türüne ve taşıdığı şartlara göre ibraz, protesto, kambiyo senetlerine özgü takip veya genel haciz yoluyla tahsil yoluna gidebilir. Bu yazıda çek ve senet alacağının tahsilinde izlenecek temel adımları, süreleri ve pratik dikkat noktalarını ele alıyoruz.
Önce senet türünü ve şekil şartlarını kontrol edin
Tahsil yolu, elinizdeki belgenin gerçekten kambiyo senedi sayılıp sayılmadığına bağlıdır. TTK’da çek (m. 780 vd.), poliçe (m. 671 vd.) ve bono (m. 776 vd.) için zorunlu unsurlar sayılmıştır. Eksik unsur (örneğin çek sözcüğünün yokluğu, keşideci imzasının bulunmaması, belirsiz bedel) senedi kambiyo niteliğinden çıkarabilir; bu durumda kambiyo takibi yerine genel haciz yoluyla takip gündeme gelir. Senetteki imza, yetki, ciro zinciri ve vade tarihi tahsil stratejisini doğrudan etkiler.
Çekte ibraz ve karşılıksızlık
Çek, kanunda öngörülen ibraz süreleri içinde muhatap bankaya sunulmalıdır. Süresinde ibraz edilmeyen çeklerde başvuru hakları ve faiz hesapları zayıflayabilir. Bankanın “karşılıksızdır” işlemi üzerine hamil iki ayrı yolu birlikte düşünebilir:
- Hukuki tahsil: Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi (İİK m. 167 vd.) veya koşulları varsa genel haciz.
- 5941 sayılı Çek Kanunu yönünden: Karşılıksız çek nedeniyle keşideci hakkında icra ceza mahkemesinde şikâyet; bu yol, bedelin tahsilini otomatik sağlamaz, ceza ve çek yasağı sonuçları doğurur.
Çek bedeli ve ticari temerrüt faizi ödendiğinde ceza sürecinin düşmesi gündeme gelebilir; ödeme kime, hangi tutarda ve hangi aşamada yapılacağı dosyaya göre belirlenmelidir.
Bono ve poliçede protesto
Bono ve poliçede vade geldiğinde ödeme yapılmazsa, başvuru haklarını korumak için protesto (veya kanunun kabul ettiği eşdeğer işlem) gerekebilir. Protesto süreleri kaçırılırsa cirantalara ve diğer başvuru borçlularına başvuru hakkı düşebilir; keşideciye karşı alacak ise farklı zamanaşımı rejimine tabi olabilir. Protesto noter aracılığıyla yapılır; senet aslı, vade ve ibraz bilgileri eksiksiz olmalıdır. Aval verenler varsa onların sorumluluğu da değerlendirmeye alınır.
Tahsilde adım adım yol haritası
- Belge incelemesi: Şekil şartları, ciro, vade, faiz kaydı, yetki ve imza kontrol edilir; fotokopi yerine asıl veya yasal suret hazırlanır.
- İbraz / protesto: Çekte bankaya ibraz; bono/poliçede ödeme talebi ve gerektiğinde protesto.
- İcra takibi seçimi: Kambiyo vasfı varsa İİK 167 vd. özel takip; yoksa genel haciz (örnek 7 ödeme emri). Takip talebine senet aslı ve borçlu sayısı kadar onaylı örnek eklenir.
- Ödeme emri ve itiraz: Kambiyo takibinde borçlunun borca veya imzaya itirazı beş gün içinde icra mahkemesine yapılır; itiraz satış dışındaki işlemleri kural olarak durdurmaz.
- Haciz ve satış: Takip kesinleşince banka hesabı, maaş, taşınır ve taşınmaz haczi istenebilir.
- Paralel yollar: Çekte 5941 şikâyeti; genel alacak ilişkisi varsa fatura ve cari hesap delilleriyle destekleyici dava veya itirazın iptali.
Hamilin başvuru borçluları
Kıymetli evrakta hamil, yalnızca keşideciye değil; ciranta, aval veren ve poliçede kabul eden muhatap gibi başvuru borçlularına da yönelebilir. Cirantaya başvuru için protesto ve süre koşullarının korunmuş olması gerekir. Aval, senet bedelinin tamamı veya bir kısmı için verilebilir; aval verenin sorumluluğu aval verilen kişinin sorumluluğu ile aynıdır. Takip stratejisinde hangi borçlunun tahsil kabiliyetinin daha yüksek olduğu, haciz konusu malvarlığı ve zamanaşımı birlikte değerlendirilir.
Teminat çeki veya bonosu savunması sık görülür. Senette “teminattır” kaydı yoksa ve hamil iyiniyetli ise kambiyo ilişkisi asıl borç ilişkisinden bağımsız ilerleyebilir; asıl ilişkinin ispatı menfi tespit veya itiraz aşamasında ayrıca tartışılır.
Zamanaşımı ve faiz
Kıymetli evrakta zamanaşımı, senedin türüne ve başvuru hakkının yöneldiği kişiye göre değişir. Çek, bono ve poliçede TTK’nın özel süreleri uygulanır; bu süreler genel TBK zamanaşımından kısadır. Faiz bakımından sözleşmede veya senette faiz kaydı yoksa ticari işlerde 3095 sayılı Kanun çerçevesinde avans/temerrüt faizi talep edilebilir (ticari faiz). Oranlar TCMB duyurularına göre değiştiği için hesaplama güncel resmi rakamlara dayandırılmalıdır.
Gerekli belgeler
- Çek/bono/poliçe aslı ve onaylı örnekleri,
- İbraz ve karşılıksızlık belgesi veya protesto tutanağı,
- Ciro zincirini gösteren arka yüz suretleri,
- Borçlu kimlik/adres ve varsa ticaret sicili bilgileri,
- Vekâletname, takip talebi ve masraf avansı.
Sık yapılan hatalar
- İbraz veya protesto süresini kaçırıp cirantaya başvuru hakkını kaybetmek.
- Kambiyo vasfı taşımayan belgede özel takip başlatmak; şikâyet veya dönüşüm sürecinde zaman kaybetmek.
- Senet aslını icra dosyasına koymamak veya kaybetmek.
- Çek ceza şikâyetini tahsil sanıp icra takibini geciktirmek.
- Faiz ve masrafları belgesiz hesaplamak; itiraz hâlinde ispatta zorlanmak.
Pratik tahsil senaryoları
Üç yaygın senaryo farklı yol haritası gerektirir. Birincisi, vadesi gelmiş ve karşılıksız çıkan ticari çektir; burada banka işlemi, kambiyo takibi ve 5941 şikâyeti birlikte planlanır. İkincisi, cirantalı bonoda keşidecinin ödeme gücünün zayıf, cirantanın ise güçlü olmasıdır; protesto süreleri korunarak cirantaya başvuru öne çıkar. Üçüncüsü, şekil unsurları eksik “senet görünümlü” belgedir; bu hâlde genel haciz ve asıl ilişki delilleri (sözleşme, fatura, teslim) ile ilerlemek gerekir.
Alacaklı, takip başlatmadan önce borçlunun açık haciz dosyalarını, taşınmaz ve araç kayıtlarını kaba bir risk analiziyle gözden geçirmelidir. Takip masrafı ile tahsil ihtimali orantısızsa, önce ihtar ve yapılandırma görüşmesi daha ekonomik olabilir; ancak zamanaşımı ve ibraz süreleri bu görüşme yüzünden kaçırılmamalıdır.
Sıkça sorulan sorular
Çek karşılıksız çıkınca önce ceza mı yoksa icra mı?
İki yol birbirinin alternatifi değildir; paralel yürütülebilir. Bedelin tahsili için icra takibi asıl yoldur; 5941 şikâyeti keşideciye yaptırım ve çek yasağı yönünden etkiler.
Bono üzerinde faiz yazmıyorsa faiz isteyebilir miyim?
Vade sonrası temerrüt faizi, ticari iş niteliğine ve 3095 sayılı Kanun’a göre talep edilebilir. Sözleşme veya senette faiz kaydı varsa o kayıt önceliklidir.
Senet kaybolduysa ne yapılır?
Kıymetli evrakın zıyaı hâlinde iptal (iptal davası/iptal kararı) yolu gündeme gelir; iptal kararı alınmadan klasik kambiyo takibi çoğu zaman yapılamaz. Kaybın nasıl gerçekleştiği belgelenmelidir.
Şirket çeki imzalayan müdür şahsen sorumlu mu?
Çek şirket adına düzenlenmişse kambiyo borçlusu kural olarak şirkettir; imza yetkisi, teminat kaydı ve 5941 kapsamındaki düzenleyen/düzenleten sıfatı somut olaya göre ayrıca incelenir.
Adana’da takip hangi icra dairesinde açılır?
Yetki, İİK’daki genel yetki kurallarına tabidir; borçlunun yerleşim yeri veya senedin keşide/ödeme yeri gibi bağlar dikkate alınır. Yetki itirazı kambiyo takibinde beş günlük sürede ileri sürülmelidir.
İlgili konular: kambiyo senetlerine özgü takip, kıymetli evrakta zamanaşımı, ticari davalarda zorunlu arabuluculuk; ayrıca Ticaret Hukuku sayfamız. Senet ve çek tahsilinde süreler kritik olduğundan, belge incelemesi için iletişim kanallarımızdan yazabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.