Ticari hayatta fatura, yalnızca vergi belgesi değil; aynı zamanda ifanın ve borç miktarının ispatında merkezi bir rol oynar. 6102 sayılı TTK m. 21, faturayı alan kişinin sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmemesi hâlinde içeriği kabul etmiş sayılacağını düzenler. Bu karine, özellikle cari hesap ve mal/hizmet bedeli uyuşmazlıklarında sıkça tartışılır. Bu yazıda kuralın anlamını, nasıl itiraz edileceğini ve sınırlarını anlatıyoruz.
TTK m. 21 ne diyor?
Birinci fıkra, ticari işletmesi bağlamında mal satan, üreten, iş gören veya menfaat sağlayan tacirden fatura istenebileceğini belirtir; bedel ödenmişse bunun faturada gösterilmesi de istenebilir. İkinci fıkra, faturayı alan kişinin aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmemesi hâlinde kabul karinesini kurar. Üçüncü fıkra aynı mantığı teyit mektubuna taşır: telefon, bilişim aracı veya sözlü kurulan sözleşmeleri doğrulayan yazıyı alan kişi sekiz gün içinde itiraz etmezse teyit mektubunun sözleşmeye uygun olduğunu kabul etmiş sayılır.
Karinenin hukuki anlamı
Sekiz gün kuralı, faturanın tek başına “ilam” gibi kesin borç belgesi olduğu anlamına gelmez; fakat içeriğin kabulüne ilişkin ispat kolaylığı sağlar. İtiraz edilmeyen fatura, bedel, miktar, vade ve konu bakımından alacaklı lehine güçlü bir karine oluşturur. Karine, karşı delille çürütülebilir; ancak sessiz kalan taraf yargılamada daha ağır bir ispat yüküyle karşılaşır. Faturanın hiç tebliğ edilmediği veya farklı kişiye gittiği iddiası, karinenin işlemesi için önce tebliğ olgusunun tartışılmasını gerektirir.
İtiraz nasıl yapılmalı?
- İtiraz, faturanın alındığı tarihten itibaren sekiz gün içinde yapılmalıdır.
- İtirazın karşı tarafa yöneltilmesi gerekir; iadeli taahhütlü mektup, noter ihtarı, KEP veya ispatı mümkün elektronik kanal tercih edilir.
- İtirazda hangi kaleme (miktar, birim fiyat, ayıp, eksik ifa, vade, vergi) karşı çıkıldığı somut yazılmalıdır; genel “kabul etmiyorum” ifadesi zayıf kalabilir.
- E-faturada görüntüleme/indirilme logları “alma tarihi” tartışmasında delil olur.
İtiraz süresinde yapılmışsa, karşı tarafa ulaşmanın gecikmesi tek başına hakkı düşürmeyebilir; fakat ispat için gönderim kaydı şarttır.
Teyit mektubu ile farkı
Fatura, ifa edilmiş bir edimin belgesidir; teyit mektubu ise çoğu zaman sözleşme içeriğini yazıya döker. Sessizlik, teyit mektubunda sözleşme içeriğinin kabulü sonucunu doğurabilir. Bu yüzden özellikle telefonla veya mesajlaşmayla kurulan ticari siparişlerden sonra gelen “sipariş teyidi” yazılarına aynı sekiz günlük disiplin uygulanmalıdır.
Alacak takibine etkisi
İtiraz edilmeyen faturalar, icra takibi ve itirazın iptali davasında alacaklının dayanak paketinin parçası olur. Cari hesap ekstresiyle birlikte sunulduğunda ispat gücü artar (cari hesap). Borçlu tarafında ise süresinde itiraz edilmemiş olsa bile ayıplı mal, hiç ifa etmeme veya ödemiş olma gibi savunmalar delillerle ileri sürülebilir; fakat sessizlik aleyhe değerlendirilir. Faiz başlangıcı için fatura vadesi ve temerrüt olgusu ayrıca kurulmalıdır (ticari faiz).
Adım adım (fatura alan için)
- Faturayı aldığınız günü kaydedin (e-fatura portalı, e-posta, fiilî teslim).
- Mal/hizmet, miktar, fiyat ve vade ile siparişi karşılaştırın.
- Uyuşmazlık varsa sekiz gün içinde yazılı itiraz gönderin.
- İtirazı ve eklerini (irsaliye, fotoğraf, ölçü tutanağı) saklayın.
- Kısmi kabul/kısmi ret varsa bunu açıkça ayırın; ödemeyi de buna göre yapın.
Sık yapılan hatalar
- Faturayı muhasebeye “işleriz” deyip itiraz süresini kaçırmak,
- Sözlü itirazla yetinmek,
- E-faturayı açmadan bekletmek,
- İtirazda somut kalem göstermemek,
- Teyit mektubunu fatura sanıp süreyi yanlış hesaplamak.
E-fatura, e-arşiv ve ispat
E-fatura uygulamasında alma tarihi çoğu zaman sistemsel olarak loglanır. Faturayı “görmedim” demek, portal bildirimi ve mail kaydı karşısında zorlaşır. Bu nedenle muhasebe biriminin günlük gelen kutusu kontrol rutini, hukuki süreyi de koruyan bir iç süreçtir. E-arşiv faturalarda ise tebliğ kanalı farklı olabilir; kargo/e-posta kanıtı ayrıca saklanmalıdır.
İrsaliye ile fatura arasındaki miktar farkları, itirazın en sık gerekçesidir. İrsaliye imzası varken fatura tutarına sonradan itiraz, çelişki yaratabilir; bu durumda ayıp/eksik ihbar süreleri ile fatura itiraz süresi birlikte okunmalıdır. Hizmet faturalarında “işin hiç görülmediği” savunması, iş kabul tutanakları ve yazışmalarla karşılaşır.
Holding ve grup şirketlerinde faturanın yanlış tüzel kişiye kesilmesi de sık görülür. Bu hâlde itiraz hem içeriğe hem muhataba yöneltilmeli; doğru borçlu tüzel kişilik netleştirilmelidir.
İspat paketini nasıl kurmalı?
Alacaklı için ideal paket: sipariş/teyit, irsaliye, fatura, ekstre, banka tahsilâtı ve varsa ayıp/eksik ihbarsızlığını gösteren yazışmalar. Borçlu için ideal paket: sekiz gün içi itiraz, ayıp ihbarı, eksik teslim tutanağı, fiyat listesi sapması ve ödeme dekontları. İki paketin çeliştiği noktada bilirkişi, miktar ve birim fiyat sapmalarını çizer.
Zincir tedarikte faturanın kesildiği kişi ile malı fiilen alan kişi farklıysa, karinenin kime karşı işleyeceği tartışılır. Bu yüzden teslim adresleri ve yetkili personel imzaları peşinen netleştirilmelidir.
İtirazdan sonra malın kullanılmaya devam edilmesi, zımni kabul tartışması yaratabilir; ihtirazi kayıtla kullanım ve ayıp giderim talebi birlikte belgelenmelidir.
Sık senaryolar
Senaryo 1: Mal eksik teslim edilmiş, fatura tam kesilmiş; sekiz gün içinde miktar itirazı + ayıp/eksik ihbarı yapılmalıdır. Senaryo 2: Birim fiyat listeden sapmış; sipariş teyidi ile fatura karşılaştırılıp fark kalemi itiraz edilir. Senaryo 3: E-fatura portalda beklerken muhasebe “daha açmadık” der; alma tarihi log’a göre işlemeye başlar. Bu senaryolarda iç prosedür, hukuki süreyi fiilen belirler.
İtiraz sonrası ilişkiyi yönetmek
İtiraz, ticari ilişkiyi otomatik bitirmez. Taraflar düzeltme faturası, iade faturası veya fiyat farkı faturası keserek kayıtları hizalayabilir. Bu düzeltmeler yapılmadan icra/dava yoluna gidilirse mahkeme önce muhasebe karmaşasını çözmek zorunda kalır. İtiraz yazışmalarında “saklı haklar” kaydı, sonraki tazminat ve ayıp taleplerini korur.
Sıkça sorulan sorular
Sekiz gün iş günü mü, takvim günü mü?
Kanun “sekiz gün” demektedir; kural olarak takvim günü esas alınır. Sürenin son gününün tatile rastlaması HMK/TBK süre hesabı kurallarıyla değerlendirilir.
İtiraz etmezsem borç kesinleşir mi?
Kesin mahkeme hükmü gibi sonuç doğmaz; fakat içerik kabul karinesi işler ve ispat dengesi alacaklı lehine döner.
Faturayı hiç almadım diyebilir miyim?
Evet, fakat alacaklı tebliği (e-fatura sistemi, kargo, imza) ispatlarsa karine işlemeye başlar. “Almadım” iddiası somutlaştırılmalıdır.
Kısmi itiraz mümkün mü?
Mümkündür. Hangi satırın kabul, hangisinin ret edildiği yazılmalı; kısmi ödeme varsa açıklama eklenmelidir.
Tüketici faturasında da aynı kural mı?
TTK m. 21 tacirler bağlamında tipikleşir. Tüketici işlemlerinde 6502 sayılı Kanun ve ayıp hükümleri öncelikli olabilir; somut sıfatlar incelenmelidir.
İlgili konular: cari hesap ve defterlerle ispat, ticari faiz, zorunlu arabuluculuk; ayrıca Ticaret Hukuku sayfamız. Fatura itirazı süreleri ve ekstre uyuşmazlıkları için iletişim formunu kullanabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.