Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir (5510 sayılı Kanun m. 14). İş kazasından farklı olarak ani bir olaya değil, genellikle uzun süre devam eden maruziyete bağlıdır. Bu nedenle tespiti, ispatı ve süreleri iş kazasına göre farklılık gösterir. Bu yazıda meslek hastalığının nasıl tespit edildiğini, SGK ve işverenden hangi hakların gündeme gelebileceğini ve dava sürecini genel hatlarıyla anlatıyoruz.
Meslek hastalığı nasıl tespit edilir?
Sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun; Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucuları tarafından usulüne uygun düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesi, gerekli görülen hâllerde işyerindeki çalışma şartlarını ve tıbbi sonuçlarını ortaya koyan denetim raporlarının değerlendirilmesi sonucunda Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur. Hangi hastalıkların meslek hastalığı sayılacağı yönetmelikle belirlenir; yönetmelikte yer almayan bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı konusundaki uyuşmazlıklar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır.
Meslek hastalığı işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkmış olsa bile, hastalığın sigortalı olarak çalışılan işten kaynaklanması ve yönetmelikte belirtilen süre içinde ortaya çıkması hâlinde SGK haklarından yararlanılabilir. Bu durumdaki kişiler gerekli belgelerle Kuruma başvurabilir.
Bildirim yükümlülükleri
- İşveren, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrendiği veya kendisine bildirildiği günden başlayarak üç iş günü içinde iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile Kuruma bildirimde bulunmakla yükümlüdür (5510 s. K. m. 14).
- Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Kurum, yaptığı masrafları ve ödediği geçici iş göremezlik ödeneklerini işverene rücû edebilir.
- 6331 sayılı Kanun uyarınca işveren, iş kazası ve meslek hastalıklarını kayıt altına almak ve bildirmekle (m. 14), çalışanların sağlık gözetimini yapmakla (m. 15), çalışanları bilgilendirmek ve eğitmekle (m. 16, 17) yükümlüdür.
Çalışan açısından hastane başvurularının, kullandığı kişisel koruyucu donanımların, ortam ölçümlerinin ve yapılan sağlık taramalarının kayıtlarını saklaması ve meslek hastalığı şüphesinde gecikmeden SGK onaylı sağlık kuruluşuna başvurması önemlidir.
SGK'dan sağlanan haklar
Meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklar iş kazasıyla aynıdır: günlük geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri (meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azalması hâlinde), ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir ve cenaze ödeneği ile ilgili sağlık yardımları (5510 s. K. m. 16, 19). Sigortalının SGK kararına itirazı veya meslek hastalığı tespitinin reddi hâlinde, SGK'ya başvuru zorunluluğu ve sonrasında dava yolu söz konusu olabilir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 4. maddesine göre sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce SGK'ya başvurmak zorunludur; başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır.
İşverenden tazminat talebi
Meslek hastalığı işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmemesinden kaynaklanmışsa, işçi veya hak sahipleri işverenden maddi ve manevi tazminat talep edebilir. Hukuki dayanak, 6331 sayılı Kanun'un 4. maddesi, Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi ve zarar kalemleri için Türk Borçlar Kanunu'nun 49, 54, 56 maddeleridir. Talep edilebilecek kalemler iş kazasındakilerle benzerdir:
- Tedavi giderleri,
- Kazanç kaybı,
- Çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar,
- Ekonomik geleceğin sarsılması,
- Manevi tazminat (bedensel bütünlüğün zedelenmesi).
Meslek hastalığı davalarında kusur tespiti; işyerinde maruz kalınan etkenin (toz, gürültü, kimyasal madde, ergonomik riskler vb.) varlığı, ölçümlerin yapılıp yapılmadığı, çalışanlara koruyucu donanım ve eğitim sağlanıp sağlanmadığı ve sağlık gözetiminin yürütülüp yürütülmediği gibi unsurlar üzerinden yapılır. Bilirkişi incelemesi çoğu zaman hem tıbbi hem iş güvenliği alanında yapılır. SGK'nın ödemeleri ve peşin sermaye değerleri tazminat hesabında ayrıca değerlendirilir.
İş kazasından farkları
- Zaman boyutu: İş kazası ani bir olaydır; meslek hastalığı tekrarlayan maruziyetin sonucudur. Bu nedenle hastalığın başlangıç tarihi, hangi işyerinde ortaya çıktığı ve etkenle bağlantısı ayrıca araştırılır.
- Birden fazla işyeri: Çalışan, hastalığa yol açan maruziyetin birden fazla işyerinde sürmesi hâlinde sorumluluk dağılımı tartışmalı olabilir.
- Tespit süreci: Kazanın aksine meslek hastalığının varlığı SGK Sağlık Kurulu tespitine bağlıdır.
İş kazası konusunda ayrıntılı bilgi için iş kazası tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.
Dava, yetki ve arabuluculuk
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabulucuya başvurmak dava şartı değildir (7036 s. K. m. 3/3). Dava iş mahkemesinde açılır; yetki bakımından davalının yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir. İş kazasına özgü ek yetki kuralı (kazanın meydana geldiği yer) meslek hastalığı bakımından aynen uygulanmayabileceğinden, yetki konusunda somut olaya göre değerlendirme yapılmalıdır. İşin Adana'da yapılması veya işverenin Adana'da yerleşik olması hâlinde Adana iş mahkemeleri gündeme gelir.
Süreler
Zamanaşımı süresi dayanağa göre değişebilir ve meslek hastalığında öğrenme tarihi önem kazanır: Türk Borçlar Kanunu m. 72'ye göre haksız fiil tazminatında zararı ve sorumluyu öğrenmeden itibaren iki, her hâlde on yıl; ceza kanunlarında daha uzun süre varsa o süre uygulanır. Sözleşmeye aykırılık hükümleri bakımından genel zamanaşımı tartışmaları da vardır. Ayrıca SGK başvurusu ve itiraz süreleri ayrıdır. Bu çok katmanlı yapı nedeniyle, tanı konulduktan sonra gecikmeden hukuki destek alınması yerinde olur. Genel süreler için zamanaşımı ve hak düşürücü süreler yazısına bakabilirsiniz.
İşten çıkarma ve iş koşulları
Meslek hastalığı nedeniyle çalışamayan işçinin iş sözleşmesinin feshi hâlinde, sağlık nedenli fesih hükümleri (4857 s. K. m. 25/I) ve bekleme süreleri gündeme gelebilir. İşyerinde hastalığa yol açan koşullar nedeniyle işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi (m. 24/I) de değerlendirilebilir. Bu konuda haksız fesih ve haklı nedenle fesih yazısı yol gösterici olabilir.
Sıkça sorulan sorular
Meslek hastalığı raporu almak için nereye başvurulur?
Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularına başvurulur; düzenlenen sağlık kurulu raporu SGK Sağlık Kurulunca değerlendirilir. Başvuru sürecinde hastalığa yol açtığı düşünülen işyeri koşullarını gösteren belgeler de önem taşır.
İşten ayrıldıktan sonra hastalığım ortaya çıktı, hak talep edebilir miyim?
Hastalığın sigortalı olarak çalışılan işten kaynaklanması ve ortaya çıkış süresinin yönetmelikte belirlenen sürelerle uyumlu olması hâlinde SGK haklarından yararlanılabilir; işveren yönünden tazminat sorumluluğu ise kusur ve illiyet bağına göre ayrıca incelenir.
İlgili konular: İş Hukuku sayfamız.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.