Çek, bono ve poliçe gibi kambiyo senetlerinden doğan haklar, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda özel ve görece kısa zamanaşımı sürelerine bağlanmıştır. Sürelerin kimden kime karşı işlediği, hangi tarihten başladığı ve kesilme sebepleri karıştırıldığında alacak ya zamanaşımına uğrar ya da yanlış yolda takip edilir. Bu yazı, TTK m. 749 (bono/poliçe) ve m. 814 (çek) rejimini, başvuru haklarının kaybını ve temel ilişkiye dönüşü pratik bir çerçevede ele alır.
Bono ve poliçede süreler (TTK m. 749)
Poliçeyi kabul edene (bonoda düzenleyene) karşı senetten doğan istemler, vade tarihinden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749/1; bonoya uygulanma TTK m. 778–779 atıflarıyla). Hamilin cirantalara ve (poliçede) düzenleyene karşı başvuru hakları, süresinde çekilen protesto tarihinden; senette “gidersiz/masrafsız iade” kaydı varsa vade tarihinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (m. 749/2). Cirantanın kendinden önceki borçlulara rücuu ise, senedi ödediği veya senedin kendisine dava yoluyla ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı aydır (m. 749/3).
Uygulamada en sık görülen tablo, hamilin bono düzenleyenine karşı vadeden itibaren üç yıllık süredir. Protesto süresinin kaçırılması, TTK m. 730 uyarınca kabul eden/düzenleyen dışındaki başvuru borçlularına karşı hak kaybına yol açabilir; düzenleyene karşı üç yıllık zamanaşımı ise ayrıca işlemeye devam eder. Avalist, kefil ettiği kişinin tabi olduğu süreye bağlıdır.
Çekte zamanaşımı (TTK m. 814)
Hamilin cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814/1). Süre, çekin düzenlenme tarihinden değil, ibraz süresinin sona erdiği günden başlar. TTK m. 796’ya göre düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, başka yerde ödenecek çek bir ay içinde ibraz edilmelidir; bu sürelerin bitimine üç yıl eklenerek son gün bulunur. Çek borçlularının birbirine rücuu, ödeme veya dava tarihinden itibaren yine üç yıldır (m. 814/2).
5941 sayılı Çek Kanunu’ndaki karşılıksız çek şikâyeti ve adli para cezası, kambiyo zamanaşımından ayrı bir cezai/idari süreçtir; ticari tahsil yolu için bkz. karşılıksız çekin ticari sonuçları. Zamanaşımı dolmuş çekle icra takibi yapılmışsa borçlu zamanaşımı def’ini ileri sürebilir.
Kesilme, durma ve takip stratejisi
Kambiyo zamanaşımının kesilmesi TTK m. 750 vd. ve genel zamanaşımı kurallarıyla bağlantılıdır; dava açılması, icra takibi, alacağın tanınması gibi sebepler kesici etki doğurabilir. Kesilmeden sonra süre yeniden işlemeye başlar; ancak hangi sürenin (üç yıl/bir yıl/altı ay) yeniden işleyeceği borçlu tipine göre değişir. İcra takibinde zamanaşımı def’i, İİK’daki itiraz ve şikâyet süreleriyle birlikte düşünülmelidir. Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu için kambiyo takibi yazısına bakınız.
Senet geçersiz sayılır veya kambiyo vasfını yitirirse alacak, temel ilişkiye (satım, ödünç, cari hesap vb.) dönebilir. Bu durumda TBK’daki genel zamanaşımı (çoğu zaman on yıl veya beş yıl) gündeme gelir; fakat temel ilişkinin ispatı ayrıca gerekir. Hamil hem kambiyo hem temel ilişkiyi yedek olarak kurgularken taleplerin çelişmemesine dikkat etmelidir.
Sık hatalar
Vade ile düzenleme tarihinin karıştırılması, ibraz süresinin unutulması, protestosuz bonoda cirantaya bir yıllık sürenin kaçırılması ve avalistin süresinin yanlış hesaplanması en sık hatalardır. Çekte “düzenleme + üç yıl” hesabı yapmak, çoğu zaman alacaklıyı yanıltır; doğru başlangıç ibraz süresinin bitimidir. Ayrıca zamanaşımına uğramış senetle elde edilen ihtiyati haciz veya takip, borçlunun def’i üzerine düşebilir; masraf ve vekâlet ücreti riski doğar.
Alacak tahsilinin genel çerçevesi için çek ve senet alacağı nasıl tahsil edilir makalesi tamamlayıcıdır.
İspat ve belge düzeni
Zamanaşımı hesabı için senedin aslı, ciro zinciri, protesto veya ibraz belgeleri, banka “karşılıksızdır” kaşesi ve varsa aval kayıtları bir arada tutulmalıdır. Vade gününün tatil gününe rastlaması hâlinde ödeme günü hesabı TTK’nın tatil günü kurallarına göre yapılır; bir günlük kayma üç yıllık süreyi etkileyebilir. Kısmi ödeme veya faiz ödemesi, alacağın tanınması anlamına gelebilir ve kesici etki tartışması açar. Şirketler arası senetlerde imza yetkisi ve kaşe kullanımı da zamanaşımı kadar sık savunma konusu olur; yetkisiz imza iddiası ayrı bir geçersizlik/def’i yoludur.
Temel ilişki ve faiz
Kambiyo alacağı zamanaşımına uğrasa bile, satım veya cari hesap gibi temel ilişki devam ediyorsa TBK zamanaşımı içinde dava açılabilir; fakat senet tek başına “soyut borç ikrarı” etkisini yitirmiş olabilir ve ilişki ayrıca ispatlanmalıdır. Faiz istemi, anapara zamanaşımına bağlı fer’i nitelik taşır; anapara zamanaşımına uğrayınca faiz de kural olarak istenemez. Kısmi ödemelerde hangi tutarın anaparaya mahsup edildiği dekontlarla netleştirilmelidir. Adana’da kambiyo takiplerinden kaynaklanan itirazın iptali ve menfi tespit davaları Asliye Ticaret Mahkemelerinde görülür; süre def’ileri ilk itirazlar arasında ileri sürülmelidir.
Cirantalar zincirinde her bir cironun tarihi, zamanaşımı başlangıcını değiştirebilir. “Beyaza ciro” ile “tam ciro” ayrımı, hamil sıfatının ispatında önem taşır. Senet fotokopisiyle yürütülen işlemlerde aslın ibrazı istenebilir; asıl kaybolmuşsa iptal (zayi) davası ayrı bir yoldur ve zamanaşımı hesabını etkilemez.
Poliçede kabul kaydının bulunmaması, hamilin kimlere başvurabileceğini değiştirir; kabul etmeyen muhatap kambiyo borçlusu olmaz. Bonoda ise düzenleyen baştan itibaren ana borçludur. Bu yapısal fark, zamanaşımı tablosunun satırlarını belirler.
İcra def’i olarak zamanaşımı
Kambiyo takibinde borçlu, süresinde yaptığı itirazda zamanaşımını açıkça ileri sürmelidir; sonradan genişletme imkânı sınırlıdır. İtirazın iptali davasında zamanaşımı, esasa ilişkin bir savunma olarak incelenir. Menfi tespit davasında da aynı def’i kullanılabilir. Hamil, kesici işlemleri (önceki takip, dava, ödeme vaadi) belgelemezse süre dolmuş sayılabilir. Bu nedenle takip geçmişi ve yazışmalar tek dosyada kronolojik tutulmalıdır.
Sıkça sorulan sorular
Bonoda düzenleyene karşı süre ne kadar?
Vade tarihinden itibaren üç yıldır (TTK m. 749/1, m. 778–779). Cirantaya karşı ise protesto veya gidersiz iade rejimine göre bir yıllık süre uygulanır.
Çekte üç yıl ne zaman başlar?
İbraz süresinin bitiminden itibaren başlar (TTK m. 814/1). Düzenlendiği yerde ödenecek çeklerde on günlük, başka yerde ödeneceklerde bir aylık ibraz süresi önce hesaplanır.
Zamanaşımı re’sen mi dikkate alınır?
Zamanaşımı kural olarak def’idir; borçlu ileri sürmedikçe hâkim re’sen gözetmez. Buna karşılık hak düşürücü sürelerde durum farklıdır; kambiyo başvuru haklarının süresinde kullanılmaması ayrı bir hak kaybı doğurabilir.
Zamanaşımına uğrayan senet yırtılmalı mı?
Senet yırtılmasa da kambiyo talebi zamanaşımı def’iyle karşılaşır. Temel ilişki alacağı ayrıca duruyorsa belgeler saklanmalıdır; yırtma ispatı yok eder.
İlgili konular: çek ve senet tahsili, kambiyo takibi, karşılıksız çek. Dosyanızla ilgili görüşme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.