Ticari işletme devri, bir işletmenin malvarlığı unsurlarının tek tek devrine gerek olmaksızın bütün hâlinde el değiştirmesini mümkün kılan TTK m. 11/3 kurumudur. Devrin yazılı yapılması, ticaret siciline tescil ve ilanı aranır. 6098 sayılı TBK m. 202 ise malvarlığı veya işletmenin devralınmasında alacaklılara karşı sorumluluk rejimini kurar. Uygulamada işyeri kirası, marka, personel, borçlar ve rekabet yasağı başlıkları tek bir “devir bedeli” cümlesine sığdırılamaz; eksik bırakılan her kalem sonradan dava konusu olur.
Devrin konusu ve unsurlar
TTK m. 11/3’e göre aksi kararlaştırılmamışsa devir sözleşmesi; duran malvarlığını, işletme değerini (goodwill), kiracılık hakkını, ticaret unvanını, diğer fikrî mülkiyet haklarını ve sürekli olarak işletmeye özgülenen unsurları kapsar. Taraflar belirli unsurları kapsam dışı bırakabilir; bu istisna açık yazılmalıdır. Ticaret unvanının işletmeden ayrı devri mümkün değildir (TTK m. 49); unvanın kullanılıp kullanılmayacağı sözleşmede netleştirilir. Marka ve domain gibi haklar SMK ve ilgili sicillerde ayrıca temlik/tescil işlemine ihtiyaç gösterebilir.
Stok, kasa, alacaklar ve borçların hangi tarihte ve hangi cetvelle devredileceği ek protokolle bağlanmalıdır. “Tüm aktif ve pasif” ifadesi belirsizse, bilanço günü ve sayım tutanağı olmadan bedel tartışması büyür. Araç, demirbaş ve yazılım lisanslarının mülkiyet/alt lisans durumu envanterle tespit edilmeden imza atılmamalıdır.
Alacaklılara karşı sorumluluk (TBK m. 202)
Bir malvarlığını veya işletmeyi aktif ve pasifleriyle devralan kişi, bunu alacaklılara bildirdiği veya Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan ettiği tarihten başlayarak iki yıl süreyle önceki borçlardan, önceki borçlu ile birlikte müteselsilen sorumlu olur (TBK m. 202). Süre, muaccel borçlarda bildirim/ilan tarihinden; sonra muaccel olacaklarda muacceliyet tarihinden işler. Bu sorumluluk, iç ilişkide devredenin üstlenmiş görünmesine rağmen alacaklıya karşı etkisizleştirilemez. Bu nedenle due diligence (borç dökümü, icra/vergi/SGK sorgusu, dava listesi) devir bedelinden önce yapılmalıdır.
Devreden de bildirimden itibaren iki yıl sorumluluğu devam eden bir rejim içindedir; ayrıntı kanunun lafzında düzenlenmiştir. Alacaklıların durumu ağırlaştıran işlemler ve teminat talepleri somut dosyada değerlendirilir.
İşyeri kirası, personel ve rekabet yasağı
Kiracılık hakkının devri çoğu kira sözleşmesinde kiraya verenin yazılı onayına bağlıdır; onaysız devir tahliye riski yaratır. Ayrıntı için işyeri kira ve tahliye yazısına bakınız. Personelin geçişinde 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki işyeri devri hükümleri (m. 6) işçilik kıdem ve haklarını korur; devir, işçinin kıdemini sıfırlamaz. Toplu iş sözleşmesi ve işyeri uygulamaları ayrıca incelenir.
Devreden aleyhine rekabet yasağı TBK m. 444 vd. sınırları içinde kararlaştırılabilir; süre, yer ve konu ölçülü olmalıdır. Aşırı yasak hâkim tarafından kısaltılabilir. Müşteri listesi ve know-how’un gizliliği ayrı maddeyle korunmalıdır.
Sicil, şekil ve vergi
Devir sözleşmesi yazılı yapılır; ticaret siciline tescil ve ilan edilir (TTK m. 11/3). Sicil, üçüncü kişilere açıklık sağlar ve TBK m. 202’deki ilan/bildirimle birlikte sorumluluk süresini başlatır. Vergi tarafında KDV, damga vergisi ve kurumlar vergisi etkileri mali müşavirle planlanmalıdır; bu yazı vergi tutarı vermez. Şirket payı devri ile işletme devri farklı kurumlardır: pay devri limited/anonim ortaklık payına ilişkindir (limited hisse devri), işletme devri ise aktif-pasif bütünün el değiştirmesidir. Yapısal birleşme/bölünme ise TTK m. 134 vd. özel rejimine tabidir (birleşme ve bölünme).
Sık hatalar
Borç listesini güncellemeden imza atmak, kira muvafakatini sonraya bırakmak, markayı sicilde temlik etmemek, personel bildirimlerini atlamak ve rekabet yasağını süresiz yazmak en sık hatalardır. “Bedelin bir kısmı kayıtsız ödendi” uygulamaları hem ispat hem vergi riski üretir. Devralan, icra dosyası ve ihtiyati haciz şerhlerini tapu/araç sicilinde kontrol etmelidir.
Devir öncesi inceleme (due diligence) listesi
Devralmadan önce en azından şu başlıklar dosyalanmalıdır: son üç döneme ait bilanço ve gelir tablosu, vergi/SGK borç dökümü, icra ve dava listesi, kira sözleşmesi ve muvafakat durumu, marka/patent/domain sicil kayıtları, işçilik alacakları ve kıdem karşılıkları, rehin-ipotek ve teminat mektupları, önemli tedarik/müşteri sözleşmelerindeki değişim klozları. Eksik veya gerçeğe aykırı beyan için sözleşmeye beyan-tekeffül (representations and warranties) ile tazmin (indemnity) maddeleri eklenir. Bedelin bir kısmının eskro/bloke hesapta tutulması, gizli borç çıkması hâlinde mahsup imkânı sağlar.
Adım adım uygulama
- Niyet mektubu ve gizlilik anlaşması
- Due diligence ve borç cetveli
- Devir sözleşmesi ve ek envanterin imzası
- Kira muvafakati, marka temliki, personel bildirimi
- Ticaret sicili tescil/ilan ve TBK m. 202 bildirimi
- Bedel ödemesi, teslim tutanağı ve sistem erişimlerinin devri
Adımlar atlanırsa sonradan “devir tamamlandı mı?” tartışması hem alacaklılara hem taraflara zarar verir. Fiilî teslim (anahtar, stok, şifre) ile hukuki tescilin aynı güne yaklaştırılması uyuşmazlığı azaltır.
Uyuşmazlık hâlinde yollar
Bedelin ödenmemesi, envanter eksiği veya beyan aykırılığı tazminat ve sözleşmeden dönme taleplerini doğurabilir. Ticari dava niteliğindeki para taleplerinde TTK m. 5/A arabuluculuk dava şartıdır. Üçüncü kişi alacaklılar TBK m. 202’ye dayanarak devralana başvurabilir; iç ilişkide rücu ayrıdır. Adana’da bu davalar Asliye Ticaret Mahkemelerinde görülür.
Devrin “kısmi” yapılması — örneğin yalnızca stok ve demirbaşın satılıp müşteri portföyünün dışarıda bırakılması — TTK m. 11/3 karinesini kırar; bu durumda işlem işletme devri mi, yoksa mal satımı mı olduğu yargısal nitelendirmeye kalır. Nitelendirme, TBK m. 202 sorumluluğunun doğup doğmayacağını doğrudan etkiler. Bu nedenle kapsam maddesi bilerek ve daraltılarak yazılmalıdır.
Devir bedelinin ödeme planı, faiz ve teminat (ipotek, kefalet, teminat mektubu) ile bağlanmazsa satıcı açısından tahsil riski; alıcı açısından ise gizli borç çıkınca mahsup imkânı zayıflar. Escrow süresi, bilinen dava ve vergi inceleme takvimine göre ayarlanmalıdır.
Sıkça sorulan sorular
İşletme devri noter zorunlu mudur?
TTK yazılı şekil arar; noter zorunluluğu genel bir şart değildir. Ancak ispat ve bazı ek temlikler (taşınmaz vb.) için resmî şekil ayrıca gerekebilir.
Devralan eski vergi borcundan sorumlu mu?
TBK m. 202 müteselsil sorumluluk öngörür; vergi ve SGK bakımından özel kanun hükümleri de eklenebilir. Due diligence şarttır.
Unvan otomatik geçer mi?
Aksi kararlaştırılmamışsa TTK m. 11/3 unvanı kapsar; ayrıca TTK m. 49 uyarınca unvan işletmeden ayrı devredilemez. Sicil işlemi gerekir.
Pay devri ile aynı şey midir?
Hayır. Pay devri ortaklık payını, işletme devri işletme bütününü konu alır. Hukuki sonuçları ve alacaklı sorumluluğu farklıdır.
İlgili konular: birleşme/bölünme, işyeri kirası, limited hisse devri. Dosyanızla ilgili görüşme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.