Franchise (franchising), marka sahibi franchisor’un, franchisee’ye kendi işletme sistemi, markası ve know-how’unu belirli bedeller karşılığında kullandırdığı sürekli bir dağıtım ve işletme modelidir. Türk hukukunda ayrı bir “Franchise Kanunu” yoktur; ilişki 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun genel sözleşme hükümleri, 6102 sayılı TTK’nın haksız rekabet ve ticari işletmeye ilişkin kuralları ile 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) çerçevesinde şekillenir. Marka lisansının kapsamı, royalty ve giriş bedelleri, tedarik zorunluluğu, yer seçimi, eğitim, denetim, fesih ve sözleşme sonrası rekabet yasağı başlıca uyuşmazlık alanlarıdır.
Sözleşmenin temel unsurları
Geçerli bir franchise ilişkisinde franchisor’un tescilli veya en azından kullanıma dayalı bir marka/işletme sistemi ile franchisee’nin bu sistemi kendi adına ve hesabına işletmesi bulunur. Sözleşmede tipik olarak şu başlıklar yer alır: lisans konusu marka ve know-how’un tanımı; münhasır veya münhasır olmayan bölge; işletme standartları ve denetim hakkı; başlangıç (entrance) ücreti ile dönemsel royalty; zorunlu ürün/tedarikçi listesi; reklam fonuna katkı; eğitim ve destek yükümlülükleri; süre ve yenileme; fesih sebepleri; sözleşme sonrası rekabet yasağı ve gizlilik. Yazılı şekil kanunen zorunlu olmasa da ispat ve SMK lisans tescili açısından yazılı sözleşme zorunlu sayılabilecek pratik bir ihtiyaçtır.
Marka lisansının SMK uyarınca sicile kaydı, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik bakımından önem taşır. Lisans kaydı yapılmamış olsa bile taraflar arasında sözleşme bağlayıcı olabilir; ancak franchisee’nin markayı üçüncü kişilere karşı koruma gücü zayıflar. Franchisor’un marka tescilini sürdürme, yenileme ve tecavüze karşı harekete geçme yükümlülüğü sözleşmede açıkça yazılmalıdır; aksi hâlde sistemin çekirdeği eriyebilir.
Tarafların hak ve yükümlülükleri
Franchisor, işletme sistemini ve güncel işletme kılavuzunu sunmak, eğitim vermek, makul ölçüde pazarlama ve operasyon desteği sağlamak ve markanın ayırt ediciliğini korumakla yükümlüdür. Franchisee ise standartlara uygun işletme, royalty ve fon ödemeleri, doğru bilgilendirme, gizlilik ve çoğu zaman yalnızca onaylı tedarikçilerden alım yükümlülüklerini üstlenir. TBK m. 2’deki dürüstlük kuralı ve TTK m. 18’deki basiretli iş adamı ölçüsü, özellikle “tek taraflı standart sözleşme” metinlerinin yorumunda devreye girer. Genel işlem koşulları niteliğindeki hükümler TBK m. 20–25 çerçevesinde denetlenir; şaşırtıcı, anlaşılmaz veya aşırı yükümlülükler yazılmamış sayılabilir ya da içerik denetimine tabi tutulabilir.
Zorunlu alım ve fiyat politikaları rekabet hukuku riski de taşır. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kapsamında dikey anlaşmalara ilişkin grup muafiyeti ve kılavuzlar dikkate alınmalı; yeniden satış fiyatının emredici biçimde dayatılması gibi düzenlemelerden kaçınılmalıdır. Bu konu franchise sözleşmesinin “ticari sözleşme” karakterini aşan ayrı bir uyum alanıdır.
Fesih, denkleştirme ve rekabet yasağı
Belirli süreli franchise’da süre sonunda yenileme hakkı açıkça tanınmamışsa kendiliğinden devam etmez; belirsiz süreli ilişkide ise TBK’nın sürekli borç ilişkilerine özgü fesih kuralları ve sözleşmedeki ihbar süreleri uygulanır. Haklı sebeple fesihte (ağır standart ihlali, royalty ödememe, markayı zedeleyici kullanım, iflas vb.) ihbar süreleri kısaltılabilir veya derhâl etki doğurabilir; ancak “haklı sebep” listesinin sözleşmede abartılı ve tek taraflı doldurulması içerik denetiminde sorun çıkarabilir.
Franchisee’nin müşteri çevresi kazandırdığı hâllerde, TTK m. 122/5’teki denkleştirme hükmü hakkaniyete aykırı düşmedikçe kıyasen gündeme gelebilir. Bu, otomatik bir hak değildir; acentelikteki üç şartın somut olayda oluşması ve ilişkinin “tekel hakkı veren sürekli sözleşme” niteliği taşıması aranır. Sözleşme sonrası rekabet yasağı TBK m. 444 vd. ile sınırlanır: yazılı olmalı, süre, yer ve konu bakımından ölçülü olmalı, ekonomik özgürlüğü aşırı kısıtlamamalıdır. Aşırı yasaklar hâkim tarafından sınırlanabilir veya geçersiz sayılabilir.
Uyuşmazlık çözümü ve belgeler
Royalty alacağı, tazminat ve benzeri para taleplerinde ticari dava niteliği varsa TTK m. 5/A dava şartı arabuluculuk aranır. Markaya tecavüz iddiasında SMK’daki özel davalar ve ihtiyati tedbirler gündeme gelir; ayrıntı için marka tescili ve tecavüz yazısına bakılabilir. İspat dosyasında franchise sözleşmesi ve ekleri, işletme kılavuzu, ödeme dekontları, denetim tutanakları, uyarı yazışmaları, marka sicil belgesi ve satış raporları kritik rol oynar. Sözleşme hazırlanırken kontrol listesi için ticari sözleşme hazırlarken dikkat makalesi yararlıdır.
Başlamadan önce dikkat edilecek pratik noktalar
Franchisee adayı, imza öncesi franchisor’un marka sicil durumunu, varsa toplu dava veya idari yaptırım geçmişini ve örnek birimlerin cirolarını bağımsız doğrulamalıdır. “Garanti ciro” vaatleri reklam hukukuna ve haksız rekabete temas edebilir; sözleşmeye bağlanmayan sözlü vaatler ispatta zayıf kalır. Franchisor tarafında ise adayın finansal yeterliliği, sabıka ve rekabet yasağı geçmişi ile lokasyonun imar/işyeri açma uygunluğu kontrol edilmelidir. Eğitim takvimi, açılış stokları ve personel standartları ek protokolle somutlaştırılmazsa “sistem sunulmadı” iddiası doğabilir.
Sözleşme süresi boyunca denetim tutanaklarının düzenli tutulması, sonradan haklı fesih ve tazminat hesabında belirleyicidir. Uyarıların KEP veya noter ihtarnamesiyle yapılması, TTK m. 18’deki tacirler arası bildirim rejimine uyumu kolaylaştırır. Fesih sonrası stokların geri alımı, müşteri verilerinin silinmesi veya iadesi ve domain/sosyal medya hesaplarının devri çoğu zaman unutulur; bu kalemler sözleşmeye eklenmezse fiilî kullanım tartışması uzar.
Sıkça sorulan sorular
Franchise sözleşmesi noter onaylı olmak zorunda mı?
Kanunen özel bir noter şekli aranmaz. Bununla birlikte ispat, imza inkârı riski ve uzun süreli mali yükümlülükler nedeniyle noter onaylı veya en azından imzası sabitlenmiş yazılı metin tercih edilir. Marka lisansının SMK siciline kaydı ayrıca düşünülmelidir.
Royalty ödenmezse franchisor ne yapabilir?
Sözleşmedeki fesih ve temerrüt hükümlerine göre ihtar, faiz, teminatın paraya çevrilmesi ve haklı sebeple fesih gündeme gelebilir. Para alacağı için arabuluculuk sonrası asliye ticaret mahkemesinde dava veya icra yolu izlenebilir.
Sözleşme bitince tabelayı hemen kaldırmak gerekir mi?
Evet. Lisans sona erince marka ve sistem unsurlarının kullanımı SMK ve sözleşme uyarınca durmalıdır. Kullanıma devam, markaya tecavüz ve haksız rekabet iddiasına yol açabilir.
Franchisee denkleştirme (portföy) tazminatı alabilir mi?
TTK m. 122/5 kıyasen uygulanabilir; ancak müşteri kazandırma, ücret kaybı ve hakkaniyet şartları somut olayda ispatlanmalıdır. Acentelikteki gibi otomatik ve peşin kabul edilen bir kalem değildir.
Reklam fonu ve zorunlu tedarik nasıl denetlenir?
Reklam fonuna kesilen payın nerede harcandığı, yıllık raporlama ve iade koşulları sözleşmede yoksa franchisee’nin bilgi alma hakkı TBK dürüstlük kuralı çerçevesinde tartışılır. Zorunlu tedarikte fiyatın emsal piyasa fiyatından bariz sapması, edimin aşırı külfetli hâle gelmesi hâlinde uyarlama veya fesih tartışmasını açabilir; bu, rekabet hukuku incelemesinden ayrı bir borçlar hukuku meselesidir.
İlgili konular: acentelik ve denkleştirme, marka tescili ve tecavüz, ticari sözleşme hazırlığı. Dosyanızla ilgili görüşme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.