Bir yakınınızı kaybettikten sonra bankadaki hesabın kapatılması, tapudaki evin mirasçılar adına geçirilmesi, aracın satışı veya SGK'dan ölüm aylığı bağlanması gibi işlemlerin neredeyse hepsinde ilk istenen evrak mirasçılık belgesidir. Halk arasında hâlâ "veraset ilamı" olarak anılan bu belge, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 598. maddesine göre noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınabilir. Bu yazıda hangi yolun ne zaman uygun olduğunu, gereken evrakı, belgenin içeriğini ve hatalı bir belgeye karşı itiraz ile iptal imkânlarını açıklıyoruz.
Mirasçılık belgesi neyi gösterir, neyi göstermez?
Mirasçılık belgesi, mirasbırakanın yasal mirasçılarını ve bunların terekedeki pay oranlarını gösterir (TMK m. 598/1). Belgede mirasbırakanın hangi malları veya borçları olduğu yazmaz; malvarlığının tespiti tapu, banka ve trafik kayıtları üzerinden ayrıca yapılır. Belge, mirasçılık sıfatını ispat eden bir karine niteliğindedir ve maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz (HMK m. 388); bu yüzden aşağıda değineceğimiz gibi sonradan her zaman tartışılabilir.
Belgeyi almak tek başına mirası kabul etmek anlamına gelmez. Ancak belgeyle bankadan para çekmek, aracı satmak gibi terekeye el atan işlemler, olağan yönetimi aşıyorsa ret hakkını ortadan kaldırabilir (TMK m. 610/2). Mirasbırakanın borçlu olduğu biliniyorsa, belgeyi kullanmadan önce mirasın reddi seçeneğinin ve üç aylık sürenin değerlendirilmesi önemlidir.
Birinci yol: noterden mirasçılık belgesi
6217 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikten bu yana noterler de mirasçılık belgesi düzenleyebilmektedir (TMK m. 598/1; Noterlik Kanunu m. 71/A). Başvuru Türkiye'deki herhangi bir notere yazılı veya sözlü olarak yapılabilir; noter talebi bir tutanağa bağlar ve nüfus kayıtları üzerinden mirasçıları belirleyerek belgeyi düzenler (Noterlik Kanunu m. 71/B). Kayıtlar düzgün olduğunda işlem çoğu zaman kısa sürede tamamlanır. Ücret Noterlik Ücret Tarifesi'ne göre alınır.
Noterin belge veremeyeceği hâller
Kanun, noterin yetkisini açıkça sınırlar. Aşağıdaki durumlarda belge noterden alınamaz ve sulh hukuk mahkemesine başvurmak gerekir (Noterlik Kanunu m. 71/B):
- Belgenin verilmesi bir yargılama yapılmasını gerektiriyorsa,
- Nüfus kayıtları mirasçıların belirlenmesi için yeterli değilse; örneğin kayıtlarda kişi tekrarı, eksik ölüm kaydı ya da eski kayıtlardan kaynaklanan belirsizlik varsa,
- Mirasçılık belgesi yabancılar tarafından talep ediliyorsa.
İkinci yol: sulh hukuk mahkemesi
Mirasçılık belgesi verilmesi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m. 382). Talebi inceleme görevi sulh hukuk mahkemesine aittir (HMK m. 383); talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK m. 384). Buna göre Adana'da oturan bir mirasçı, mirasbırakan başka bir şehirde ölmüş olsa bile başvurusunu Adana'daki sulh hukuk mahkemesine yapabilir. Yargılamada basit yargılama usulü ve resen araştırma ilkesi uygulanır (HMK m. 385); mahkeme nüfus müdürlüğünden kayıtları kendisi getirtir, gerekirse tanık dinler.
Mahkeme yolu, mirasçılardan birinin yurt dışında yaşayan yabancı uyruklu olduğu, nüfus kaydının düzeltilmesi gerektiği ya da mirasbırakanın vasiyetname bıraktığı durumlarda öne çıkar. Ölüme bağlı bir tasarrufla atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı lehine belge, tasarrufun diğer mirasçılara bildirilmesinden itibaren bir ay içinde itiraz edilmemişse sulh mahkemesince verilir (TMK m. 598/2). Kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m. 387).
Mirasçı olmayanlar başvurabilir mi?
Uygulamada, mirasbırakandan alacaklı olan banka veya kişiler, mirasçılara karşı takip yapabilmek için hukuki yararlarını göstererek sulh hukuk mahkemesinden mirasçılık belgesi isteyebilmektedir. Ortaklığın giderilmesi davasında ölen bir paydaşın mirasçılarını belirlemek için de mahkeme bu belgenin alınmasını ister.
Başvuruda gerekli belgeler
- Başvuranın kimlik kartı; vekil aracılığıyla başvurulacaksa bu işi kapsayan vekâletname,
- Mirasbırakanın ölüm tarihini gösteren kayıt (çoğu zaman MERNİS üzerinden noter veya mahkemece temin edilir),
- Mahkeme başvurusunda dilekçe ve mirasbırakanın son yerleşim yerini gösteren bilgi,
- Yurt dışında düzenlenmiş evrak varsa apostil şerhi ve yeminli tercüme,
- Varsa vasiyetname veya miras sözleşmesi.
Yurt dışında yaşayan mirasçıların Türkiye'deki işlemler için vereceği vekâletnamenin şekli ve onay şartları için belgeler, apostil ve tercüme başlıklı yazımız yol gösterici olabilir.
Belgede paylar nasıl yazılır?
Belge, yasal mirasçılık kurallarına göre düzenlenir. Birinci derecede altsoy, yani çocuklar ve önceden ölmüş çocukların altsoyu mirasçıdır (TMK m. 495); altsoy yoksa ana ve baba ile onların altsoyu gelir (m. 496). Sağ kalan eş, altsoyla birlikte mirasın dörtte birini, ana-baba zümresiyle birlikte yarısını, büyük ana-büyük baba zümresiyle birlikte dörtte üçünü alır; bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır (m. 499). Belge payları genellikle kesirli olarak gösterir; örneğin eş ve iki çocuk bulunan bir tabloda eşin payı 2/8, her çocuğun payı 3/8 şeklinde yazılabilir.
Hatalı belgeye itiraz ve iptal davası
Bir mirasçının belgede yer almaması, mirasçı olmayan birinin yazılması veya payların yanlış hesaplanması mümkündür. Bu durumda başvurulabilecek yollar şunlardır:
- Noter belgesine itiraz: Noterce verilen belge hakkında menfaati ihlal edilenler sulh hukuk mahkemesine itiraz edebilir; mahkeme kararını ilgili notere ve Türkiye Noterler Birliği'ne bildirir (Noterlik Kanunu m. 71/C).
- İptal ve yeni belge verilmesi davası: Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 598/3); bunun için bir süre öngörülmemiştir. Bu davada mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 11/3).
- Vasiyetnamenin iptali: Belgenin iptali ile ölüme bağlı tasarrufun iptali ayrı konulardır; tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır (TMK m. 598/4) ve kendi sürelerine tabidir.
Belgeyi aldıktan sonra
Taşınmazların mirasçılar adına intikali tapu müdürlüğünde yapılır ve bu aşamada veraset ve intikal vergisi yönünden vergi dairesinden alınan yazı da istenir. Veraset ve intikal vergisi beyannamesi, 7338 sayılı Kanun'daki sürelere tabi ayrı bir yükümlülüktür. Belgede payları gösterilen mirasçıların taşınmazı paylaşamaması hâlinde izlenecek yol için tapu davalarına ilişkin yazımız ile ortaklığın giderilmesi konusundaki açıklamalarımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
- Yurt dışında doğmuş veya yabancı uyruğa geçmiş bir mirasçı varken notere gidip zaman kaybetmek.
- Belgeyi alır almaz terekedeki parayı çekmek; borçlu bir terekede bu davranış ret hakkını tehlikeye atabilir.
- Evlilik dışı doğmuş ve soybağı kurulmuş çocukları veya önceden ölmüş çocuğun altsoyunu hesaba katmamak.
- Eski tarihli bir belgeyi, sonradan bir mirasçının ölmesine rağmen güncellemeden kullanmak.
Sık Sorulan Sorular
Mirasçılık belgesi için tüm mirasçıların birlikte başvurması gerekir mi?
Hayır. Mirasçılardan biri tek başına başvurabilir; belge bütün mirasçıları ve paylarını gösterecek şekilde düzenlenir.
Noterden alınan belge ile mahkemeden alınan belge arasında fark var mı?
İkisi de TMK m. 598'e dayanır ve aynı amaçla kullanılır. Fark, noterin yalnızca nüfus kayıtlarının yeterli olduğu ve yargılama gerektirmeyen durumlarda belge verebilmesidir.
Belgede adım yok; ne kadar süre içinde dava açmalıyım?
Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Ancak terekeye ilişkin başka haklar, örneğin miras sebebiyle istihkak veya tenkis talepleri, kendi sürelerine tabidir; bu nedenle beklemeden harekete geçmek yararlıdır.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.