İştirak nafakası, boşanma sonrasında velayeti kendisine bırakılmayan ebeveynin, çocuğun bakım, eğitim ve koruma giderlerine katılması için ödediği nafakadır. Boşanmada çocuğun durumu Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesinde, çocuk için nafaka ise 327-332. maddelerde düzenlenmiştir. İştirak nafakası ebeveynin değil çocuğun hakkıdır; bu nedenle ebeveynlerin anlaşmayla çocuğun haklarından vazgeçmesi mümkün değildir.
İştirak nafakasının hukuki dayanağı
Ana-baba çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderleri karşılamakla yükümlüdür (TMK m. 327). Boşanma durumunda mahkeme, velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmasına, gerekli hâllerde nafaka ödemesine hükmeder (TMK m. 182/1). Hâkim bu konuda taraf talebiyle bağlı değildir; çocuğun yararı için kendiliğinden karar verebilir.
Miktar nasıl belirlenir?
Miktar; çocuğun ihtiyaçları, yaşı, eğitim ve sağlık gideri, barınma ve beslenme masrafı ile nafaka yükümlüsünün mali gücü esas alınarak belirlenir (TMK m. 330). Çocuğun giderlerini üstlenen ebeveynin de katkısı değerlendirilir. Değerlendirmede şunlara bakılır:
- Okul, kreş, etüt, kurs, ulaşım, yemek giderleri,
- Sağlık sigortası dışında kalan tedavi, diş, gözlük gibi giderler,
- Giyim, beslenme ve barınma payı,
- Nafaka yükümlüsünün gelir kaynakları, mal varlığı, bakmakla yükümlü olduğu diğer kişiler,
- Çocukla yaşayan ebeveynin geliri ve katkısı.
Giderlerin faturalarla veya belgelerle gösterilmesi, mahkemenin gerçeğe daha yakın bir tutar belirlemesine yardımcı olur.
İştirak nafakasının süresi
Kural olarak nafaka çocuk ergin olana (18 yaşını doldurana) kadar sürer (TMK m. 328/1 ve 11). Ergin olan çocuk eğitimine devam ediyorsa, ana-baba durumları elverdiği ölçüde eğitim süreci boyunca bakım yükümlülüğünü sürdürür (TMK m. 328/2); bu durumda çocuk kendi adına nafaka talebinde bulunabilir. Çocuğun kendi kazancının bulunması veya eğitimin sona ermesi bu yükümlülüğü etkileyebilir.
Nafaka kimin adına istenir?
- Çocuk reşit olmadığı sürece nafaka, velayet sahibi ebeveyn tarafından çocuk adına talep edilir ve çocuğun bakımı için kullanılır.
- Reşit olan ve eğitimi devam eden çocuk kendi adına dava açabilir veya icra takibi yapabilir.
- Nafaka çocuğun hakkı olduğundan, ebeveynler arasındaki “nafaka istemiyorum” beyanı çocuk bakımından geçerli sayılmaz; mahkeme çocuğun yararına uygun karar verir.
Ödeme biçimi ve güvence
İştirak nafakası aylık peşin ya da dönemsel olarak ödenir. Nafaka yükümlüsünün ödeme yapmayacağından endişe edilmesi hâlinde hâkim, uygun güvence gösterilmesini isteyebilir (TMK m. 334). Gelir-gider durumunun değişmesi hâlinde nafakanın artırılması veya azaltılması talep edilebilir (TMK m. 331); detaylar için nafakanın artırılması ve azaltılması yazısına bakılabilir. Nafakanın artırılması için karar içinde gelecek yıllar için artış oranı belirlenmesi talep edilebilir.
Ödenmezse ne yapılır?
- Kararın kesinleşmesi veya icra edilebilir olması gerekir.
- İcra müdürlüğünde ilamlı takip başlatılır; borçluya icra emri tebliğ edilir ve yedi gün içinde ödeme için süre verilir (İİK m. 32).
- Gerekirse İİK m. 344 uyarınca şikâyet yoluyla tazyik hapsi istenir. Şikâyet süresi öğrenmeden itibaren üç ay, her hâlde fiilden itibaren bir yıldır (İİK m. 347). Ayrıntılar için nafaka ödenmezse icra takibi ve tazyik hapsi yazısına bakınız.
Dava ve usul bilgileri
Boşanma davası sırasında iştirak nafakası, çocuk ile ilgili diğer konularla (velayet, kişisel ilişki) birlikte karara bağlanır. Boşanma sonrasında yeni bir nafaka davası açılacaksa nafaka alacaklısının yerleşim yeri aile mahkemesi yetkilidir. Adana'da aile mahkemesi dosyalarının güncel bilgisi için Adana Adliyesi'nin resmî sayfasından yararlanılabilir. Nafaka davaları basit yargılama usulüne tabidir (HMK m. 316).
İştirak nafakası için hazırlık ve ispat
- Çocuğun doğum belgesi ve nüfus kayıt örneğini hazırlayın.
- Çocuğun aylık giderlerini kalemler hâlinde yazın: gıda, kıyafet, okul, ulaşım, sağlık, kurs.
- Okul taksitleri, kreş sözleşmeleri, kurs ve sağlık faturalarını saklayın.
- Çocuğun özel ihtiyaçları varsa (eğitim, tedavi, destek) rapor veya belgelerle gösterin.
- Karşı tarafın gelir ve mal varlığına dair SGK, banka ve tapu kayıtlarını mahkemeden isteyin.
Sık yapılan hatalar
- Nafaka talebini yalnızca “asgari” düzeyde yapmak: Hâkim ihtiyacı belge ve araştırmayla belirler; gerçek giderlerin gösterilmemesi miktarı düşürebilir.
- Nafaka ile kişisel ilişkiyi karıştırmak: Nafaka ödenmediği için çocuğu göstermemek veya görüşmedi diye nafakayı kesmek hukuka uygun değildir.
- Gelecek yıllar için artış talebini unutmak: Hâkim istem hâlinde gelecek yıllarda ödenecek miktarı belirleyebilir (TMK m. 182).
- Ödemeleri elden yapmak: Ödemeyi ispatlamak güçleşir; banka kanalı tercih edilmelidir.
Anlaşmalı boşanmada iştirak nafakasının miktarı protokolde yazılır; hâkim çocuğun yararına uygunluğu denetler ve gerekirse değiştirir. Adana'da çocuk nafakası ile ilgili dava ve icra işlemlerinde yetkili mahkeme ve icra dairesi, tarafların yerleşim yerine ve kararın içeriğine göre belirlenir.
Yurt dışında yaşayan ebeveyn ve iştirak nafakası
İştirak nafakası ödeyecek ebeveyn yurt dışında yaşıyorsa, nafaka kararının uygulanması ek zorluklar yaratabilir. Türkiye'de verilmiş nafaka kararı, borçlunun Türkiye'deki maaşı, hesabı veya malvarlığına karşı icra edilebilir; borçlunun malvarlığı yabancı ülkedeyse, o ülkedeki kararın tanınması ve icrası ayrıca gündeme gelir. Aynı şekilde yurt dışında verilmiş bir nafaka kararının Türkiye'de icrası için tenfiz gerekebilir (yabancı nafaka kararının icrası).
Çocuğun gelirinin ve diğer ebeveynin katkısının önemi
İştirak nafakasının miktarı belirlenirken çocuğun kendi geliri (örneğin yaş gereği çalışan, burs alan veya miras gibi geliri bulunan çocuk) ve velayet sahibi ebeveynin katkısı da gözetilir. Nafaka yükümlüsünün başka bir çocuğa bakma yükümlülüğü bulunuyorsa bu durum da değerlendirilebilir. Hâkimin amacı, çocuğun yaşam standardının korunması ile yükümlünün ödeme gücü arasında hakkaniyete uygun bir denge kurmaktır. Bu nedenle miktar konusunda kesin bir hesaplama yöntemi bulunmadığı akılda tutulmalıdır.
Sıkça sorulan sorular
İştirak nafakasını ödeyen babanın/annenin çocukla görüşme hakkı olur mu?
Nafaka ile kişisel ilişki (görüş) hakkı birbirinden bağımsızdır. Nafakanın ödenmemesi görüşme hakkını ortadan kaldırmadığı gibi, görüşmenin engellenmesi de nafaka yükümlülüğünü kaldırmaz (kişisel ilişki).
İştirak nafakası ne zaman artırılır?
Çocuğun yaşı ve ihtiyaçlarının artması, eğitim giderlerinin yükselmesi veya yükümlünün gelirinin artması gibi durum değişikliklerinde artırım davası açılabilir. Karar tarihinde gelecek yıllar için artış oranı belirlenmişse ek dava gerekmeyebilir.
Çocuk ergin olunca nafaka otomatik biter mi?
Kural olarak evet; ancak çocuk eğitime devam ediyorsa ve ana-baba durumları elverişliyse, eğitim süreci için nafaka sürebilir. Bu durum somut olayın şartlarına göre değerlendirilir.
İlgili konular: tedbir nafakası, nafakanın artırılması, azaltılması ve kaldırılması, velayet kimde kalır; ayrıca Aile Hukuku sayfamız. Dosyanızla ilgili görüşme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.