Boşanma sonrasında velayet sahibi olmayan ebeveynin çocukla görüşebilmesi “kişisel ilişki” hakkı olarak düzenlenir (TMK m. 323-326). Bu hak aynı zamanda çocuğun hakkıdır; çocuğun her iki ebeveynle sağlıklı ilişki kurması onun gelişimi için önemlidir. Bu yazıda kişisel ilişkinin kapsamını, mahkemece nasıl düzenlendiğini ve engellenmesi hâlinde başvurulabilecek yolları özetliyoruz.
Kişisel ilişki hakkı kime aittir?
Ana ve babadan her biri, velayet kendisine bırakılmamış olsa dahi, çocuk ile uygun kişisel ilişki kurma hakkına sahiptir (TMK m. 323). Ayrıca çocuk, olağanüstü durumlarda üçüncü kişilerle (örneğin büyükanne, büyükbaba) de kişisel ilişki kurabilir (TMK m. 325). Kişisel ilişki kurma hakkı ana-baba ve çocuk bakımından kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; devredilemez veya vazgeçilemez.
Mahkeme düzenlemesi nasıl yapılır?
Mahkeme boşanma hükmünde veya sonrasında çocukla görüşme gün ve saatlerini belirler. Karar için çocuğun yaşı, okul düzeni, ebeveynlerin yaşadıkları yerler, ulaşım imkânları ve daha önce çocukla kurulan ilişki dikkate alınır. Yaygın uygulamalar şunlardır:
- Hafta sonları (örneğin cumartesi sabahı–pazar akşamı) bir veya iki haftada bir,
- Yaz tatilinde belirli bir süre, yarıyıl tatilinin bir kısmı,
- Bayramların belirli günleri; yıllara göre dönüşümlü uygulanması,
- Anneler/Babalar Günü, doğum günü gibi özel günler,
- Telefon ve görüntülü görüşme düzeni.
Çok küçük çocuklarda görüşmeler daha kısa süreli ve kademeli olabilir; bazı dosyalarda sosyal inceleme veya uzman desteği ile görüşme düzeni adım adım genişletilebilir. Bu düzen, çocuğun yaşı ve bağlanma durumu dikkate alınarak belirlenir.
Anlaşmalı düzenleme
Ebeveynler anlaşmalı boşanma protokolünde görüşme düzenini ayrıntılı olarak yazabilir. Protokol mahkemece çocuğun yararı bakımından denetlenir. Düzen yazılırken şu noktalar önemlidir: görüşme günleri ve teslim saatleri, teslim yeri (adres veya okul), ulaşım masraflarının kime ait olduğu, tatil bölüşümü, hastalık ve okul gibi durumlarda yapılacak değişiklikler.
Görüşme engellenirse ne yapılır?
- Kayıt tutun: Görüşme gün ve saatinde çocuğun teslim edilmediğine ilişkin mesaj, arama kaydı, kolluk tutanağı, tanık beyanı.
- İhtar: Noter ihtarnamesi çekilebilir.
- Kararın uygulanması: 2021 tarihli 7343 sayılı Kanunla İcra ve İflas Kanunu'ndaki çocuk teslimi ve kişisel ilişki icrasına ilişkin eski hükümler (m. 25, 25/a, 25/b) yürürlükten kaldırılmıştır. Güncel uygulamada bu kararların yerine getirilmesi, Adalet Bakanlığı'na bağlı Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinde uzmanlar eşliğinde, çocuk dostu mekânlarda yürütülmektedir; müdürlük bulunmayan yerlerde ilgili mahkemenin yazı işleri müdürlüğü görevlidir. Hangi birime başvurulacağı Adana Adliyesi'nden teyit edilmelidir.
- Mahkemeden talep: Düzenin değiştirilmesi veya ihtar talep edilebilir (TMK m. 182/2 ve m. 324: kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerine uyulmazsa, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği ihtarı).
- Velayet bakımından: Sürekli engelleme, velayetin değiştirilmesi gerekçesi olabilir (velayetin değiştirilmesi).
Görüşme hakkı hangi hallerde sınırlandırılır?
Çocuğun sağlığı veya gelişimi için tehlike varsa (şiddet, istismar şüphesi, ağır bağımlılık, çocuğu kaçırma riski) mahkeme kişisel ilişkiyi sınırlandırabilir; gözetim altında görüşme (örneğin sosyal çalışmacı eşliğinde) veya kaldırma yoluna gidilebilir (TMK m. 324). Bu tür önlemler istisnaîdir ve sebepleri somut delillerle gösterilmelidir.
Düzenin değiştirilmesi
Çocuğun okula başlaması, yer değiştirme, tarafların iş durumunun değişmesi gibi gelişmelerde görüşme düzeninin yeniden belirlenmesi talep edilebilir. Çocuğun oturduğu yer mahkemesi bu konularda yetkilidir (TMK m. 326). Adana'da yaşayan çocuklar için Adana Aile Mahkemeleri söz konusu olabilir; kesin bilgi mahkeme kalemi veya adliyenin resmî sayfasından teyit edilmelidir.
Görüşme planı hazırlarken dikkat edilecekler
- Çocuğun yaşı: Bebek ve küçük çocuklarda kısa ve sık görüşmeler; okul çağındaki çocuklarda hafta sonu ve tatil düzeni daha uygun olabilir.
- Ulaşım ve mesafe: Ebeveynler farklı şehirlerde yaşıyorsa görüşme sıklığı ve teslim yeri gerçekçi belirlenmelidir.
- Okul takvimi: Sınav dönemleri, kurslar ve çocuğun etkinlikleri plana dâhil edilmelidir.
- Güvenlik: Çocuğun taşıt, konaklama ve bakım koşulları görüşme planında gözetilmelidir.
- İletişim: Telefon veya görüntülü görüşme saatleri çocuğun rutinine uygun olarak belirlenmelidir.
Uyuşmazlıklarda adımlar
- Görüşme düzenine uyulmadığında yazılı veya mesajla durumu kayda geçirin.
- Noter ihtarnamesi veya mahkemeye başvuru ile uyuşmazlığı belgeleyin.
- Gerekirse düzenin değiştirilmesi veya ihtar talep edin.
- Çocuğun psikolojik durumu için uzman desteğini değerlendirin.
- Çocuğun görüşmeyi reddetmesi hâlinde nedenini anlamak için mahkemeden uzman raporu isteyin.
Adana'da kişisel ilişki uyuşmazlıkları aile mahkemelerinde görülür; çocuğun oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (TMK m. 326). Çocuk teslimine ilişkin uygulama biçimi ve başvuru yeri hakkında güncel bilgi için Adana Adliyesi'ne başvurulabilir.
Kişisel ilişki ve çocuğun haklı itirazı
Çocuğun görüşmeye gitmek istememesi her zaman engelleme veya yönlendirme sonucu olmayabilir; çocuğun kaygısı, yaşadığı olumsuz deneyimler veya bağlanma güçlüğü gibi nedenler de bulunabilir. Mahkeme, bu durumlarda sosyal inceleme veya uzman raporu isteyerek görüşme düzenini çocuğun yararına uyarlayabilir. Çocuğun yaşı büyüdükçe görüşü daha fazla dikkate alınır, ancak çocuğun tercihi mutlak değildir. Tarafların çocuğu görüşmeye zorlaması veya engellemesi yerine, uzman desteğiyle adım adım ilerlemesi çoğu zaman daha sağlıklıdır.
Üçüncü kişilerle kişisel ilişki
Büyükanne, büyükbaba veya kardeşler gibi yakınların çocukla kişisel ilişkisi, olağanüstü hâllerde ve çocuğun yararına uygun olması halinde düzenlenebilir (TMK m. 325). Bu talepler istisnai olup çocuğun yararı ve ana-baba ile ilişkisi dikkate alınır. Üçüncü kişiler için mahkemeye başvuru yapılacaksa ilişkinin niteliği ve çocuğa yararı belgelerle gösterilmelidir.
Görüşme düzeni protokol örneği (genel çerçeve)
Protokolde şu başlıklar yer alabilir: hafta sonu görüşmesi (hangi hafta sonu, saat aralığı), yaz tatili (kaç gün, hangi aylar), yarıyıl tatili, dini bayramlar (yıllara göre dönüşümlü), anneler/babalar günü ve çocuğun doğum günü, telefon ve görüntülü görüşme saatleri, teslim yeri ve nakliye giderinin kimde olduğu, gecikme ve iptal durumunda bildirim usulü. Bu başlıklar çocuğun yaşına ve ebeveynlerin yaşam koşullarına göre değiştirilmelidir; genel bir şablon her aileye uymayabilir.
Sıkça sorulan sorular
Nafaka ödemeyen ebeveyn çocukla görüşebilir mi?
Kişisel ilişki ile nafaka bağımsızdır. Nafaka ödenmemesi görüşme hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; nafaka ödemeyen ebeveyne karşı icra yolu vardır (nafaka icrası).
Çocuk görüşmeye gitmek istemezse ne olur?
Çocuğun görüşü ve yaşı dikkate alınır; direnç varsa uzman desteği gündeme gelebilir. Mahkemece düzen bu nedenle değiştirilebilir.
Görüşme düzeni bayramlarda nasıl işler?
Mahkemeler çoğunlukla bayramı iki ebeveyn arasında yıllara göre dönüşümlü ya da günlere bölerek belirler. Anlaşmalı düzenlemede bu planın önceden yazılması uyuşmazlığı önler.
İlgili konular: velayet kimde kalır, velayetin değiştirilmesi davası, iştirak nafakası; ayrıca Aile Hukuku sayfamız. Dosyanızla ilgili görüşme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.