İcra takibi kesinleştiğinde alacaklının ilk başvurduğu yollardan biri, borçlunun çalıştığı yere haciz yazısı gönderip ücretinden düzenli kesinti yapılmasını istemektir. Ardından evdeki eşyanın, aracın veya banka hesabının haczi gündeme gelebilir. Kanun ise borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumak için bazı mal ve gelirlerin hiç, bazılarının da ancak sınırlı ölçüde haczedilmesine izin verir. Bu yazıda 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 82 ve 83. maddeleri çerçevesinde maaş haczinin oranını, nafaka alacaklarının durumunu, emekli aylığını, haczedilemeyen malları ve hukuka aykırı bir hacze karşı şikâyet yolunu ele alıyoruz.
Maaş haczi nasıl başlar?
Genel haciz yoluyla takipte haciz istenebilmesi için ödeme emrinin tebliğ edilmiş ve takibin itiraz edilmeden ya da itirazın kaldırılması veya iptali yoluyla kesinleşmiş olması gerekir. Takibin hangi aşamada olduğunu bilmiyorsanız önce ödeme emrine itiraz süresinin dolup dolmadığını kontrol edin.
Kesinleşmeden sonra icra dairesi, borçlunun işverenine bir haciz müzekkeresi gönderir. Kamu kurumu ya da özel şirket fark etmeksizin işveren, haczin uygulandığını ve borçlunun ücret miktarını en geç bir hafta içinde icra dairesine bildirmek, borç bitinceye kadar kesinti yapıp parayı daireye göndermekle yükümlüdür (İİK m. 355). Bu yükümlülüğe uymayan işveren, kesmediği veya göndermediği tutardan ayrıca hüküm alınmasına gerek kalmadan sorumlu tutulabilir (İİK m. 356).
Maaşın ne kadarı kesilebilir?
Maaş, ücret, emekli maaşı niteliğindeki ödemeler ve benzeri gelirler, borçlu ile ailesinin geçinmesi için icra memurunca gerekli görülen miktar düşüldükten sonra haczedilebilir; ancak haczedilecek kısım bu gelirlerin dörtte birinden az olamaz (İİK m. 83/1-2). İşçiler bakımından 4857 sayılı İş Kanunu ayrıca bir üst sınır koyar: işçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez, devir ve temlik edilemez (İş K. m. 35). Bu iki hüküm birlikte uygulandığında, sıradan bir alacak için ücretli çalışanın maaşından yapılabilecek kesinti, uygulamada net ücretin dörtte biri olarak belirlenir.
Birden fazla haciz varsa
Aynı maaşa birden fazla alacaklı haciz koydurmuşsa hacizler geliş tarihine göre sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmeden sonraki haciz için kesintiye geçilmez (İİK m. 83/2). Bu nedenle borçlu, aynı anda birden fazla dörtte birlik kesintiyle karşılaşmaz; ancak borçlar sırayla ve uzun süre kesilmeye devam eder.
Nafaka alacağında farklılık
İş Kanunu m. 35, nafaka alacaklılarının haklarını açıkça saklı tutar. Uygulamada aile hukukundan doğan nafaka alacakları için konulan maaş hacizleri, diğer hacizlerin sırasını beklemeden kesintiye alınır ve borçlunun geçimi gözetilerek dörtte birden yüksek bir oran da belirlenebilir. Ayrıca nafaka ilamına dayanan alacaklı, takip aşamalarını tamamlamaya gerek olmaksızın mevcut hacze aynı derecede katılabilir (İİK m. 101). Nafaka takibinin diğer yönleri için nafaka ödenmezse icra takibi yazımıza bakabilirsiniz.
Emekli aylığı haczedilebilir mi?
İİK m. 83 emekli maaşlarını da kısmen haczedilebilir gelirler arasında sayar; fakat SGK tarafından bağlanan aylıklar için özel bir kural vardır. 5510 sayılı Kanun'a göre sigortalılar ve hak sahiplerine bağlanan gelir, aylık ve ödenekler, Kurum'un kendi alacakları ve nafaka borçları dışında haczedilemez; borçlunun muvafakati bulunmayan haciz talepleri icra müdürünce reddedilir (5510 s. K. m. 93/1). Bu hükmün sonucu olarak, örneğin bir tüketici kredisi borcu için emekli aylığına kural olarak haciz konulamaz.
Bankaların kredi sözleşmelerine "emekli maaşımın haczine muvafakat ediyorum" şeklinde kayıtlar koyduğu görülür. İİK m. 83/a ise 82 ve 83. maddelerdeki mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmaların geçerli olmadığını öngörür. Önceden verilmiş muvafakatin geçerliliği bu nedenle tartışmalıdır ve somut sözleşme metniyle birlikte değerlendirilmelidir.
Haczedilemeyen mallar (İİK m. 82)
Kanun, borçlunun ve ailesinin yaşamını sürdürmesi için gerekli görülen bazı malları haciz dışında tutar. Başlıcaları şunlardır:
- Kişisel ve ev eşyası: Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika ve süs eşyası hariç olmak üzere borçlu ile aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ve ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası (m. 82/1-3). 7445 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikle "birden fazla eşyadan biri" sınırlaması kaldırılmış; televizyon, çamaşır makinesi gibi eşyalar artık sayısına bakılmaksızın korunmaktadır.
- Meslek araçları: Geçimi sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürmesi için gerekli eşya (m. 82/1-2) ile sanatı ve mesleği için gereken alet, edevat ve kitaplar (m. 82/1-4).
- Haline münasip ev: Borçlunun durumuna uygun konutu haczedilemez (m. 82/1-12). Evin değeri borçlunun ihtiyacını aşıyorsa ev satılır ve bedelin borçlunun haline uygun bir konut edinmesine yetecek kısmı kendisine bırakılır (m. 82/2).
- Bedensel zarar tazminatı ve burslar: Vücut bütünlüğüne veya sağlığa verilen zarar için ödenen tazminatlar ile öğrenci bursları (m. 82/1-11, 13).
- Çiftçi ve hayvan yetiştiricisi için: Geçim için zorunlu arazi, hayvan, alet ve iki aylık yiyecek ile yakacak (m. 82/1-4 ila 7).
Meslek eşyası, çiftçi arazisi ve haline münasip ev gibi bazı istisnalar, borç doğrudan bu malın bedelinden doğmuşsa uygulanmaz; örneğin konutun satış bedelinden kaynaklanan bir borç için haline münasip ev savunması ileri sürülemez (İİK m. 82). 7445 sayılı Kanun'la ev eşyası bu ayrık durumun kapsamından çıkarıldığından, eşyanın kendi bedelinden doğan bir borç için de ev eşyası haczedilemez. Haciz talebinin kanuna uygun olup olmadığını ilk aşamada icra memuru değerlendirir ve talebin kabulü veya reddi yönünde karar verir (m. 82, son fıkra).
Maaşın yattığı banka hesabı
Maaşın banka hesabına yatması, onu korumanın dışına çıkarmaz. Uygulamada maaş hesabına konulan hacizlerde de m. 83'teki sınırların gözetilmesi istenir. Hesaptaki tutarın maaş olduğunu gösteren banka dökümü ve bordroyla önce icra müdürlüğüne başvurulması, sonuç alınamazsa icra mahkemesine şikâyet yoluna gidilmesi gerekir.
Haczedilmezlik şikâyeti: yedi gün
Haczedilemeyecek bir malın haczedilmesi ya da maaştan yasal sınırın üzerinde kesinti yapılması, icra müdürlüğü işlemine karşı icra mahkemesine şikâyet konusudur. Şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır (İİK m. 16/1). Şikâyet kabul edilirse işlem bozulur veya düzeltilir (İİK m. 17). Süre, haczin uygulandığı günden değil öğrenildiği günden başlar; ilk maaş bordrosunda kesintiyi gördüğünüz tarih bu açıdan önem taşıyabilir.
Şikâyet dilekçesine eklenecekler
- İcra dosya numarası ve haciz yazısının veya haciz tutanağının örneği,
- Son aylara ait maaş bordroları ya da emekli aylığını gösteren SGK yazısı,
- Bakmakla yükümlü olunan aile bireylerini gösteren nüfus kaydı,
- Ev haczinde tapu kaydı ve taşınmazın değerine ilişkin bilgi,
- Banka hesabı hacizlerinde hesap hareket dökümü.
Sık yapılan hatalar
- Fazla kesintiyi aylarca sessizce kabul etmek ve yedi günlük şikâyet süresini kaçırmak.
- İşverenle "kesintiyi durdurma" konusunda sözlü anlaşma yapmak; işveren icra dairesine karşı sorumludur ve bu tür anlaşmalara uymaz.
- Borcun kendisine itiraz edilmesi gerekirken yalnızca haczedilmezlik şikâyetiyle yetinmek. Borçlu olmadığınızı düşünüyorsanız menfi tespit davası ayrıca değerlendirilmelidir.
- Haciz sırasında evde bulunmayan eşya için tutanağa itiraz kaydı düşülmemesi.
Adana'daki dosyalar için not
Takip Adana'daki bir icra dairesinde yürüyorsa şikâyet, takibin yürüdüğü yerdeki icra mahkemesine yapılır. Dosya UYAP Vatandaş Portalı üzerinden izlenebilir; kesinti tutarlarını ve sıra cetvelini düzenli olarak kontrol etmek, hatalı kesintilerin erken fark edilmesini sağlar.
Sık Sorulan Sorular
Asgari ücret alıyorum; maaşıma haciz konabilir mi?
Kanunda asgari ücret için ayrı bir haczedilmezlik hükmü yoktur. İşçi ücretinde sıradan bir borç için kesinti dörtte birle sınırlıdır (İş K. m. 35); geçimin zorlaştığı durumlar icra memurunun değerlendirmesine sunulabilir.
İkramiye ve kıdem tazminatı da haczedilir mi?
Maaşa konulan haciz, niteliğine göre ücret sayılan ödemeleri kapsayabilir. Kıdem tazminatı gibi toplu ödemelerin durumu, haciz yazısının içeriğine ve ödemenin niteliğine göre ayrıca değerlendirilir.
Borcu ödeyince haciz kendiliğinden kalkar mı?
Hayır. Borç ödendiğinde icra dosyasının kapatılması ve haczin kaldırılması için icra dairesine yazı yazılması gerekir; bu yazı işverene ve ilgili kurumlara gönderilmeden kesinti durmayabilir.
Bu bilgiler genel niteliktedir; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.